Duszniki-Zdrój i kontrwywiad wojskowy w czasach komunizmu

Link do artykułu: klik.

	Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk				chrony Pogranicza…		99
	SCRIPTA HISTORICA
	Nr 26		ss. 99-134			R O K	2020
A	R	T	Y	K	U	Ł	Y

ISSN 2391-5153

© Copyright by Institute of History of the Pomeranian University in Słupsk

Oryginalna praca badawcza

GRZEGORZ GORYŃSKI

POWSZECHNA WYŻSZA SZKOŁA HUMANISTYCZNA „POMERANIA” W CHOJNICACH

ZADANIA I ZASADY FUNKCJONOWANIA ZWIADU

WOJSK OCHRONY POGRANICZA

NA PRZYKŁADZIE

DZIAŁAŃ TAJNEGO WSPÓŁPRACOWNIKA

O PSEUDONIMIE „KAROL”

Słowa kluczowe: Wojska Ochrony Pogranicza, zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza, służby specjalne PRL, tajni współpracownicy WOP, działalność zwiadu

WOP

Key words: Border Protection Troops, Border Protection Troops intelligence, special servi-ces of The Polish People’s Republice, undercover agents of The Border Protec-tion Troops, activity of the border protection troops intelligence

Wojska Ochrony Pogranicza (WOP) powołał do życia rozkaz 0245/Org. Naczel-nego Dowódcy Wojska Polskiego (NDWP)¹ z 13 września 1945 r. Zajmować się one miały ochroną granicy Polski pod względem wojskowym, politycznym, „bezpieczeń-stwa publicznego” i celnym w okresie pokoju. Wraz z kształtowaniem się struktury organizacyjnej formacji ustalono jej zakres zadań i kompetencji. Departament WOP (później dowództwo) m.in. organizował ochronę granicy państwowej i kierował nią, jak również zajmował się pracą wywiadowczą na terytorium Polski i państw sąsied-nich z wyjątkiem ZSRR, zwalczaniem szpiegostwa i dywersji, działaniami likwida-cyjnymi w strefie nadgranicznej grup dywersyjnych, bandyckich i szpiegowskich oraz

———————

1. Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie (dalej: ASG), sygn. 217/5, Rozkaz NDWP nr O245/Org. z 13 IX 1945 r., k. 1-3.

100                                                             Grzegorz Goryński

pracą wywiadowczo-śledczą². Zakres tych zadań powierzono Wydziałowi Zwiadow-czemu Departamentu WOP³.

Od samego początku zwiad WOP stał się jednym z najważniejszych pionów tej formacji działających na rzecz szeroko pojmowanego bezpieczeństwa ówczesnego państwa⁴, zarówno w czasie podporządkowania do końca 1948 r. Ministerstwu Obrony

———————

• Wojskowe Biuro Historyczne/Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie (dalej: WBH/CAW), sygn. IV.500.2.34, Instrukcja o zakresie pracy Departamentu WOP, k. 432-433.

• Organizacyjnie składał się on z trzech sekcji: wywiadowczej, kontrwywiadowczej i ogólnej. Skład osobowy sekcji wywiadowczej organizował i kierował pracą agencyjno-wywiadowczą na teryto-rium państw sąsiednich na głębokość 50-70 km z wyjątkiem Związku Radzieckiego. Jej celem było rozpoznanie terenu pod względem geograficznym, politycznym i ekonomicznym. W tym pa-sie ustalać miano: umocnienia wojskowe oraz zakłady przemysłu wojennego, stan dróg i możli-

wości transportowe, jak też mieszkających tu krewnych obywateli polskich, a także wykrywać obecność „dywersyjno-bandyckiego i szpiegowskiego elementu i baz przemytniczych”. Tamże.

• Na temat zadań, organizacji, form i metod pracy zwiadu WOP napisano dotychczas niewiele, gdyż wszelkie informacje na jego temat były chronione najwyższą klauzulą tajemnicy. Powstanie Ar-chiwum IPN sprawiło dopiero, że dokumenty dotyczące jego działalności są dostępne do badań naukowych. Dotychczas o zwiadzie WOP pisali m.in.: I. Bieniecki, Zwiad nadmorskich brygad Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1965-1991. Zadania – struktura – działalność, [w:] Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa państwa. Praktyczne aspekty bezpieczeństwa. Edukacja dla bezpieczeństwa, t. 1, red. M. Ilnicki, A. Piotrowski, Poznań 2012; tenże, Wojska Ochrony Pogra-nicza w systemie ochrony i obrony granicy morskiej Polski w latach 1965-1991, Słupsk 2015;tenże, Przestępczość graniczna na polskim wybrzeżu w drugiej połowie XX wieku, Słupsk 2012; tenże, Działalność operacyjno-rozpoznawcza Zwiadu nadmorskich Brygad Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1965-70, cz. 1 i 2, „Biuletyn Centralnego Ośrodka Szkolenia Straży Granicznej” (dalej:COSSG) 2007, nr 3 i 4; Ł. Grabowski, M. Maruszak, Zarys struktur oraz zadania Zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza i Kontroli Ruchu Granicznego w latach 1945-1991, „Pamięć i Sprawiedli-wość” (dalej: „PiS”) 2012, nr 11/2 (20); Ł. Grabowski, Zasady współpracy Wojsk Ochrony Pogra-nicza i Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego w latach 1954-1956 w ujęciu oficera Za-rządu II Zwiadowczego WOP ppłk. Hipolita Sławińskiego, „Przegląd Archiwalny” (dalej: „PA”)2016, t. 9; tenże, Referat szefa Zarządu VII Zwiadowczego Dowództwa WOP płk. Stefana Sobczaka oceniający sytuację w pionie zwiadu WOP w pierwszym półroczu 1955 r., „PA” 2015, t. 8; G. Goryński, Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza widziany oczami jego szefa, płk. Stefana Sobczaka: ocena za-prezentowana na odprawie kadry kierowniczej tej formacji na początku 1955 r., „Aparat Represjiw Polsce Ludowej 1944-1989” (dalej: ARwPL) 2012, nr 1 (10); tenże, Pułkownik Stefan Sobczak (Sobczuk) w służbie komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, [w:] Studia nad wywiadem i kontr-wywiadem Polski w XX wieku, t. 2, Szczecin 2015; tenże, Podpułkownik Czesław Kaczmarz model kariery „zasłużonego w utrwalaniu władzy ludowej” na Dolnym Śląsku oficera zwiadu Sudeckiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza, „ARwPL” 2019, nr 17; W. Parus, Zakres pracy operacyjnej zwiadu WOP na przełomie lat ’80 i ’90, [w:] Służby specjalne w systemie…; tenże, Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza w strukturach służb specjalnych PRL, „Biuletyn COSSG” 2013, nr 4; M. Kłodziński, Wydział II Kaszubskiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza wobec „Solidarności” oraz opozycji anty-komunistycznej (1980-1983), „ARwPL” 2013, nr 1 (11); J. Wygoda, Zwiad Wojsk Ochrony Pograni-cza jako organ bezpieczeństwa państwa w rozumieniu ustawy lustracyjnej, „ARwPL” 2011, nr 1 (8-9).Wartość poznawcza przedstawionych powyżej publikacji jest zróżnicowana i stanowi zaledwie początek badań nad zwiadem WOP w jego ujęciu podmiotowym i przedmiotowym. Ostatnio uka-zała się praca Lecha Kowalskiego pt. Bezpieka pogranicza. Historia zwiadu WOP 1945-1990, Warszawa 2020. W ocenie autora tego tekstu nie można jej (mimo interesującego tytułu) traktować jako pracy naukowej, ale jako beletrystykę historyczną.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 101

Narodowej (MON), jak też po przejęciu tej formacji przez Ministerstwo Bezpieczeń-stwa Publicznego (MBP)⁵.

Chociaż ramy zadań i organizacji zwiadu WOP w pierwszym dwudziestoleciu ule-gały różnym modyfikacjom, to ściśle współpracował i współdziałał on z organami MBP oraz Komitetu do spraw Bezpieczeństwa Publicznego (KdsBP), a później MSW. Należy tu podkreślić, że w styczniu 1961 r. został on pod względem pracy operacyjnej całkowicie podporządkowany MSW⁶. W późniejszych latach wpływ poszczególnych Departamentów MSW na Zarząd Zwiadu WOP znacznie się zwiększał.

W latach 1965-1971 zasadniczą część Wojsk Ochrony Pogranicza (bez pionu kon-troli ruchu granicznego – KRG) podporządkowano MON. Na podstawie Decyzji nr 104/71 Prezydium Rządu z 31 lipca 1971 r. podpisanej przez prezesa Rady Mini-strów Piotra Jaroszewicza, dokonano zmian dotychczasowego podporządkowania WOP. Ustalono skupienie całości zadań ochrony granic PRL w jednym resorcie, jak to było do 1965 r. Postanowiono podporządkować je od 1 października 1971 r. pod względem dowodzenia, a od początku 1972 r. pod względem gospodarczym ministrowi spraw wewnętrznych. Powyższa decyzja dotyczyła także innych, ustalonych przez obu mi-nistrów elementów organizacyjnych resortu obrony narodowej znajdujących się poza WOP, a które nadal miały prowadzić działalność na rzecz tych wojsk (np. WSW)⁷.

———————

• Na temat funkcjonowania komunistycznego aparatu represji, do którego zalicza się także zwiad WOP, napisano zdecydowanie więcej. Na podstawie analizy publikacji od roku 2000, a także prac z ostatniego dziesięciolecia XX w., można podsumować, że powstało wiele syntez dotyczących działalności powiatowych struktur UB w latach 1944-1956 czy funkcjonowania w latach 1946-1955 wojskowych sądów rejonowych. Dominują jednak edycje źródłowe, studia i przyczynki. Rzadziej pojawiają się obszerne monografie. Niezbadane pozostają nadal wojskowe tajne służby, w tym zwiad WOP. Przeglądu bibliograficznego publikacji o tej tematyce dokonał Filip Musiał w art. Stan badań nad dziejami komunistycznego aparatu represji za lata 2000-2013, „ARwPL” 2015,nr 1 (13). Napisał on także książkę pt. Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bez-pieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-1989),Kraków 2007 oraz wydanie drugie (poprawione) w 2015. Ale to nie wszystkie opracowania tego autora. Warto odnotować jeszcze m.in.: Osobowe środki pracy operacyjnej – zagadnienia źródło-znawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013; Archiwalia komunistycznego aparatu represji – zagadnie-nia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2012 Ukazały się także inne publikacje normatywówpracy komunistycznego aparatu represji. Warto wspomnieć chociażby o opracowaniach: Ewiden-cja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990. Zbiór normatywów,oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017 czy W. Frazik, B. Kopka, G. Majchrzak, Dzieje aparatu represji w PRL (1944-1989). Stan badań, Warszawa-Kraków 2004.

• Zarządzenie nr 07/61 MSW z 12 I 1961 r. w sprawie podporządkowania Zarządu II Dowódz-twa WOP Departamentowi II Ministerstwa Spraw Wewnętrznych w zakresie pracy operacyjnej oraz Instrukcja nr 1/62 dyrektora Departamentu II MSW z 28 II 1962 r., Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej (dalej: AIPN), sygn. BU 01784/42, k. 61-66 oraz 85-91; tamże, sygn. BU 01225/366, k. 35-41; Zarządzenie Ministrów Spraw Wewnętrznych i Obrony Narodowej z 29 VIII 1966 r. w sprawie zasad i form współdziałania jednostek Zwiadu Wojsk Ochrony Pogra-nicza MON z jednostkami Służby Bezpieczeństwa MSW (pismo AZ-V-06285/66), AIPN, sygn. Ka 093/100, t. 8, k. 309-315.

• Tamże, sygn. BU 2206/3, Decyzja nr 104/71 Prezydium Rządu z dnia 31 VII 1971 r. w sprawie zmiany podporządkowania Wojsk Ochrony Pogranicza, k. 1-2.

102                                                             Grzegorz Goryński

W czasie podlegania MON zwiad WOP działał na podstawie Zarządzenia Głów-nego Inspektora Obrony Terytorialnej nr 0160/GIOT z 13 października 1966 r. o środ-kach i formach pracy organów zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza oraz załączonej do niego Instrukcji⁸.

Z zachowanego sprawozdania zwiadu WOP wynika, że na koniec 1968 r. dyspo-nował on: 1220 tajnymi współpracownikami (TW), 10 030 kontaktami operacyjnymi (KO), 2 nieoficjalnymi pracownikami (NP), 2 miejscami (MK) i 162 lokalami kon-taktowymi (LK)⁹ (zob. tabela 1). Do podanych danych należy jednak podejść z dużą ostrożnością, bowiem pozyskiwane do współpracy osoby figurowały tylko w staty-styce, a faktycznie ich działalność miała zróżnicowaną wartość. O tej tezie świadczą także dane mówiące o eliminacji z różnych przyczyn TW i KO. W roku „warszaw-skiej i praskiej wiosny” z „pracy” oficerowie zwiadu WOP wyeliminowali 911 TW i KO (ponad 8%). To i tak o połowę mniej niż rok wcześniej¹⁰.

Cel werbunku do tajnej współpracy według sprawozdania zwiadu WOP w 1968 r.

był następujący:

• 54% TW do spraw operacyjnych dotyczących konkretnych osób podejrzanych o przestępczą działalność;

• 30% TW do rozpracowywania cudzoziemców podejrzanych o nawiązywanie przestępczych kontaktów z Polakami;

• 16% TW ze środowiska „skłonnego do działalności przestępczej i podatnych na

wpływy wrogich elementów” do jego obserwacji¹¹.

W tym czasie zwiad WOP liczył ok. 500 oficerów¹². Przeciętnie na oficera opera-cyjnego przypadało 3 TW i 22 KO. Dostarczyli oni 13 900 meldunków, z czego 6908 dotyczyło „przestępczej działalności”, a 6992 było informacyjnych¹³.

Przejście Wojsk Ochrony Pogranicza do MON nie ograniczyło współpracy (współ-działania) pomiędzy Służbą Bezpieczeństwa a zwiadem WOP. Ustalono, że obydwie służby powinny podejmować działania zapewniające właściwą koordynację przedsię-wzięć operacyjnych oraz wszechstronnie wykorzystywać posiadane źródła informacji w celu zwalczania przestępczości skierowanej przeciwko „bezpieczeństwu Państwa”¹⁴.

———————

• Tamże, sygn. BU 2499/341, k. 3-32.

• Tomasz Ruzikowski na podstawie przybliżonych danych podał, że SB w 1968 r. dysponowała ok. 18 000 TW. Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989), oprac. i wstęp

1. W 1968 r. ogółem zatrzymano 3074 osoby, z czego za przestępstwa graniczne prawie połowę (1512) oraz 15 za pomocnictwo, za inne zaś przestępstwa 142, a pozostałych 1405 za wykroczenia i nieświadome na-ruszenie granicy państwowej. Rok wcześniej było ich o 12% mniej (w kategorii przestępstw granicznych o 17% mniej). Na większą liczbę zatrzymanych w 1968 r. według oceny DWOP wpływ miały wydarzenia polityczne w Polsce i Czechosłowacji. Zwiad WOP przyczynił się do zatrzymania 538 osób (36,6%). AIPN, sygn. BU 01299/971, Sprawozdanie Zarządu Zwiadu Szefostwa WOP za rok 1968, k. 1-7.
2. Tamże, k. 8.

1. Według danych z połowy 1966 r. zwiad WOP liczył 529 etatów oficerskich (w tym 121 of. star-szych), a ich stan ewidencyjny (faktyczny) 489 (starszych 94). I. Bieniecki, Działalność opera-cyjno-rozpoznawcza…, cz. 1, s. 102.
2. AIPN, sygn. BU 01299/971, Sprawozdanie Zarządu Zwiadu Szefostwa WOP za rok 1968, k. 9-10.

1. Tamże, sygn. Ka 093/100, t. 8, Zarządzenie Ministrów Spraw Wewnętrznych i Obrony Na-rodowej z 29 VIII 1966 r. w sprawie zasad i form współdziałania jednostek Zwiadu Wojsk

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 103

Tabela 1

Zestawienie źródeł informacji zwiadu WOP (stan na 1 stycznia 1969 r.)

		Stan na		Pozyskano			Wyelimino-			Przekazano				Stan na
Nazwa	1 stycznia 1968 r.							wano					31 grudnia 1968 r.
jednostki	np/		mk/	np/		mk/	np/		mk	np/		mk/	np/		mk/
		ko			ko			ko			ko			ko
	tw		lk	tw		lk	tw		/lk	tw		lk	tw		lk
Zarząd zwiadu	3	0	1	1	0	0	0	0	0	0	0	0	4	0	1
WOP
3. Karpacka	79	1383	9	20	243	9	8	0	1	0	0	0	91	1626	17
BWOP
4. Górnośląska	128	682	1/17	2/42	141	10	35	95	5	2	0	0	2/133	728	1/22
BWOP
5. Sudecka	82	858	13	32	156	2	13	40	1	3	0	0	98	975	14
BWOP
8. Łużycka	166	613	24	24	143	1	14	138	9	0	0	0	176	618	16
BWOP
9. Lubuska	75	752	8	19	104	3	7	51	0	1	0	0	86	805	11
BWOP
12. Pomorska	107	708	11	21	45	1	13	0	2	2	0	0	113	753	10
BWOP
15. Bałtycka	51	292	14	18	231	3	4	47	1	0	0	0	65	476	16
BWOP
16. Kaszubska	60	456	9	27	154	1/7	12	100	5	0	0	0	75	510	1/11
BWOP
19. Kętrzyński	72	713	5	28	76	6	13	13	1	0	0	0	87	776	10
OWOP
22. Białostocki	109	1276	9	16	116	8	13	128	1	0	0	0	112	1264	16
OWOP
23. Chełmski	72	896	10	36	176	7	16	100	6	0	0	0	92	972	11
OWOP
26. Przemyski	90	487	8	12	77	1	14	37	2	0	0	0	88	527	7
OWOP
Razem	1094	9116	1/138	2/296	1662	1/58	162	749	34	8	0	0	2/1220	10030	2/162

Źródło: AIPN, sygn. BU 01299/971, k. 23

———————

Ochrony Pogranicza MON z jednostkami Służby Bezpieczeństwa MSW (pismo AZ-V-06285/66), k. 309.

104                                                             Grzegorz Goryński

Zwiad WOP pracę operacyjną organizował na podstawie podstawowych doku-mentów wydanych przez MSW dostosowanych do swojej specyfiki. Przepisy adapto-wane do warunków działania oficerów operacyjnych WOP przesyłano do wiadomości wicedyrektora Gabinetu Ministra Spraw Wewnętrznych do spraw SB. W określonych operacyjnie przypadkach obydwie służby (zwiad WOP i SB) wykorzystywały wszel-kie dostępne środki operacyjne do zwalczania przestępczości granicznej, planowały wspólne przedsięwzięcia w prowadzonych sprawach i akcjach granicznych oraz prze-kazywały sobie wzajemnie sprawy operacyjne i TW. Źródła informacji SB roz-mieszczone w pasie granicznym lub zatrudnione na jednostkach pływających wy-korzystywano do: ujawniania sprawców nielegalnych przekroczeń granicy oraz osób usiłujących ją przekroczyć, wykrywania na morzu środków pływających (łodzie, ka-jaki, pontony) z osobami podejrzanymi o nielegalne przekroczenie granicy morskiej PRL oraz ustalania jednostek pływających bander państw kapitalistycznych, których załogi interesowały się urządzeniami granicznymi i obiektami wojskowymi na od-cinku granicy morskiej¹⁵.

Osobowe źródła informacji (OZI) zwiadu WOP na potrzeby SB zobligowano także do ujawniania i przekazywania wszelkich informacji o poczynaniach osób kie-rujących swoją działalność przeciwko tzw. bezpieczeństwu PRL. Dotyczyło to dzia-łalności „rewizjonistycznej i nacjonalistycznej” na obszarze pasa granicznego, jak też poważniejszych przestępstw gospodarczych oraz kontaktów Polaków z cudzoziem-cami, szczególnie pochodzącymi z „wrogich ośrodków zachodnich”. Jego oficerowie musieli także informować o pobycie w pasie granicznym i zainteresowaniach przed-stawicieli dyplomatycznych państw tzw. kapitalistycznych¹⁶.

Współpraca pomiędzy SB i zwiadem WOP polegała na wzajemnym przekazywa-niu informacji będących w ich zainteresowaniu. SB informowała o ujawnionych me-todach przerzutu agentów przez granicę, zainteresowaniach wywiadowczych poszcze-gólnymi odcinkami granicy PRL poza przejściami granicznymi zabezpieczanymi przez GPK MSW, czynionych przygotowaniach lub usiłowaniach nielegalnego prze-kroczenia granicy państwowej oraz o sposobach organizowania i wykorzystywania kanałów przerzutowych (przesyłowych) przez granicę¹⁷.

Zarząd KRG MSW¹⁸ na wniosek szefa Zarządu Zwiadu WOP udzielał ponadto informacji oraz zlecał wykonanie określonych czynności operacyjnych w stosunku do osób przekraczających granicę, a będących w jego operacyjnym zainteresowaniu. Oprócz tego zwiad WOP korzystał według określonych zasad ze wsparcia osobo-wego i technicznego w zakresie: obserwacji zewnętrznej, inwigilacji korespondencji,

———————

1. Tamże, k. 310-311.

1. Tamże, k. 312.

1. Tamże.

1. Zarząd Kontroli Ruchu Granicznego MSW powstał pod koniec 1965 r. w miejsce Biura Rejestracji Cudzoziemców MSW i funkcjonował przez ponad 5 lat, czyli do 1 I 1972 r. Kierował nim gen. bryg. Eugeniusz Dostojewski, który wcześniej, od 1956 r., był dowódcą WOP. Tamże, sygn. BU 01225/497, Zarządzenie nr 00122/65 MSW z 30 XI 1965 r. w sprawie regulaminu organizacyj-nego ZKRG MSW, k. 46-49; tamże, sygn. BU 3449/4, Zarządzenie organizacyjne nr 0100/Org. MSW z 18 XII 1971 r., k. 1-4.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 105

legalizacji dokumentów, kartotek operacyjnych oraz archiwów MSW realizowanych przez odpowiednie Biura MSW.

Szefów Wydziałów II brygad (oddziałów) zobowiązano do niezwłocznego infor-mowania o każdym nielegalnym przekroczeniu granicy PRL i wszczęciu pościgu za jego sprawcą (sprawcami) właściwego terytorialnie zastępcy komendanta wojewódz-kiego MO ds. bezpieczeństwa, który natychmiast uruchamiał akcję poszukiwawczą podległych jednostek SB. Przepuszczanie przez granicę państwową agentów służb specjalnych PRL, otwarcie jej lub zamknięcie granicy poza przejściami do celów ope-racyjnych MSW odbywało się każdorazowo na pisemny wniosek zainteresowanego dyrektora departamentu (biura) skierowany do szefa WOP lub jego zastępcy ds. zwiadu¹⁹.

Na podstawie analizy podpisanego przez ministrów MSW i MON Zarządzenia do-strzec można, że współpraca zwiadu WOP i SB była ścisła oraz opierała się na okreś-lonych zasadach.

Z chwilą powrotu w 1971 r. Wojsk Ochrony Pogranicza do MSW wspominane Zarządzenie przestało być aktualne, a zasady i organizację działalności zwiadu okre-ślały nowe dokumenty normatywne. Pierwszym z nich było Zarządzenie nr 0112/72 MSW z 11 października 1972 r. w sprawie zakresu działania Dowództwa WOP²⁰, które do jego obowiązków zaliczyło uczestniczenie WOP w „kontrwywiadowczej ochronie kraju”. W załączniku do tego zarządzenia pt. „Szczegółowy zakres działania Dowództwa Wojsk Ochrony Pogranicza” odnotowano natomiast, że dowódca WOP kieruje całą formacją, ponosząc pełną odpowiedzialność za podległe wojska, i obo-wiązany jest zapewnić wysoki poziom działalności organów zwiadu²¹.

W zarządzeniu tym sprecyzowano także rolę i zadania Zarządu Zwiadu. Stał się on organem dowódcy WOP kierującym kontrwywiadowczą ochroną granicy Polski, kontrolą ruchu osobowego i środków transportu w przejściach granicznych, opera-cyjną ochroną rybołówstwa oraz udziałem zwiadu WOP w kontrwywiadowczej ochronie PRL w ścisłym współdziałaniu z SB i MO. Odtąd zadania operacyjne zwiad WOP wykonywał, stosując zasady i formy pracy operacyjnej ustalone zarządzeniem nr 006/70 MSW z 1 lutego 1970 roku²².

———————

1. Tamże, sygn. Ka 093/100, t. 8, Zarządzenie Ministrów Spraw Wewnętrznych i Obrony Narodowej z 29 sierpnia 1966 r. w sprawie zasad i form współdziałania jednostek Zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza MON z jednostkami Służby Bezpieczeństwa MSW (pismo AZ-V-06285/66), k. 313.

• Treści Zarządzenia uzgadniano przynajmniej od połowy 1971 r. Świadczy o tym pismo dyrektora Zarządu KRG MSW skierowane do dyrektora Departamentu Kadr MSW z 19 VI 1971 r. oraz załącznik – Ramowy zakres działania Dowództwa WOP. Tamże, sygn. BU 1595/1972, k. 1-50.

• Tamże, sygn. BU 2307/2, Zarządzenie nr 0112/72 Ministra Spraw Wewnętrznych z 11 X 1972 r.,

• 1-23. Zob. też Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów, pod red. A. Jusupovicia i R. Leśkiewicza, Warszawa 2013,
  • 208-221.

• AIPN, sygn. Gd 00113/4, Zarządzenie nr 006/70 MSW z 1 II 1970 r. w sprawie pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych, k. 66-94; Instrukcje pracy operacyjnej…,

• 121-139; AIPN, sygn. Gd 00113/4, Omówienie Instrukcji o pracy operacyjnej Służby Bezpie-czeństwa resortu spraw wewnętrznych, (pomocniczy materiał do szkolenia), Dep. Szkolenia i Wy-dawnictw MSW, Warszawa 1970, k. 101-207. Tamże, sygn. BU 2307/2, Zarządzenie nr 0112/72 Ministra Spraw Wewnętrznych z 11 X 1972 r., k. 12.

106                                                             Grzegorz Goryński

W Zarządzeniu określono także organy MSW, z którymi współpracował Zarząd Zwiadu WOP, wykonując te zadania:

• Departament I w zakresie zbierania i wymiany interesujących informacji;

• Departament II w zakresie kontrwywiadowczej ochrony państwa, obiektów spe-cjalnych i wojskowych, żeglugi morskiej i śródlądowej na wodach granicznych, jak też komunikacji lotniczej;

• Departament III na płaszczyźnie zwalczania wrogiej działalności „zagranicz-nych ośrodków dywersji ideologicznej”, ochrony gospodarki narodowej, tajem-nicy państwowej i służbowej oraz zapobiegania „społecznie ujemnym zjawiskom”;

• Departament IV w zwalczaniu „wrogiej działalności ośrodków wyznaniowych, reakcyjnego duchowieństwa i osób z nim związanych” oraz w zakresie zapobie-gania negatywnemu oddziaływaniu na ogół społeczeństwa;

• Biuro Paszportów i Dowodów Osobistych w zakresie wstępnego rozpoznania cudzoziemców i prowadzenia pracy profilaktycznej wśród Polaków wyjeżdża-jących za granicę;

• Biuro Śledcze MSW i Biuro Dochodzeniowo-Śledcze KGMO w zakresie wy-miany informacji oraz ścigania przestępstw i wykroczeń;

• Biuro do Walki z Przestępstwami Gospodarczymi KGMO na płaszczyźnie zwal-czania przestępstw dewizowych i przemytu oraz nadużyć w zakładach pracy;

• Biuro Kryminalne KGMO w sprawie ścigania szczególnie niebezpiecznych przestępstw kryminalnych (gwałty, napady, rozboje) oraz poszukiwania spraw-ców przestępstw i wykroczeń zakłócających „ład i porządek wewnętrzny”;

• Biuro Prewencji i Ruchu Drogowego KGMO w zakresie dotyczącym ochrony bezpieczeństwa w komunikacji lotniczej oraz ochrony portów międzynarodowej komunikacji lotniczej;

• Inspektorat Operacyjny KGMO w zakresie przygotowania do działań jednostek WOP w przypadku poważnego zagrożenia „bezpieczeństwa i porządku wewnętrz-nego”;

• Centralny Ośrodek Informatyki na temat przekazywania danych;

• organy operacyjne ochrony granic NRD, CSRS i ZSRR w zakresie wymiany informacji dot. zagrożenia poszczególnych odcinków granicy państwowej, zwal-czania przestępczości granicznej i ścigania sprawców;

• szefostwo WSW MON i Oddział WSW jednostek wojskowych MSW na płasz-czyźnie przeciwdziałania penetracji obiektów strategicznych i wojskowych na po-

graniczu oraz ścigania przestępstw i wykroczeń będących w ich właściwości²³. Jednostki operacyjne MSW zobowiązano do informowania Zarządu Zwiadu WOP

o formach, metodach i kierunkach zainteresowania „zagranicznych ośrodków dywer-syjno-wywiadowczych oraz wrogich i przestępczych elementów w kraju” w zakresie niezbędnym do ochrony nienaruszalności i bezpieczeństwa granicy państwowej. Miały one także uczestniczyć w ujawnianiu przestępczości granicznej, udzielając zwiadowi WOP koniecznej pomocy²⁴.

———————

• Tamże, sygn. BU 2307/2, Zarządzenie nr 0112/72 Ministra Spraw Wewnętrznych z 11 X 1972 r., k. 15-16.
• Tamże.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 107

1. Działalność Zwiadu 5 Sudeckiej Brygady WOP²⁵ (SBWOP) w ochronie odcinka polsko-czechosłowackiej granicy Kotliny Kłodzkiej

Na początku lat siedemdziesiątych XX w. Kotlinę Kłodzką²⁶ zamieszkiwali zróż-nicowani pod względem narodowości i pochodzenia mieszkańcy. Większość z nich stanowiła ludność napływowa. Według danych zwiadu SBWOP ok. 35% z niej prze-siedlono z centralnej Polski. 60% to byli repatrianci z zachodnich terenów Białorusi i Ukrainy, a tylko ok. 3% miejscowa ludność oraz inne mniejszości narodowe. Po-nadto w powiecie noworudzkim mieszkała zatrudniona w przemyśle wydobywczym spora grupa reemigrantów z Francji, Belgii i RFN. Ogólnie ten zakątek powojennej Polski był zróżnicowany pod względem geograficznym, gospodarczym i demogra-ficznym. Stanowił on też doskonałe miejsce turystyczne przyciągające amatorów tu-rystyki górskiej nie tylko z Polski, ale i z zagranicy. Dobrze rozbudowana sieć dróg kolejowych i kołowych, a także zniesienie obowiązku posiadania zezwoleń na pobyt w strefie nadgranicznej na obszarze Kotliny Kłodzkiej wpływały na duże nasilenie ruchu wczasowo-turystycznego. Szacowano, że w ciągu roku tereny te odwiedzało ok. 1 mln. turystów. Rozwojowi turystyki sprzyjała dobrze rozwinięta sieć połączeń

• atrakcyjnymi miejscowościami: Kudową-Zdrój, Polanicą-Zdrój czy Lądkiem-Zdro-jem. Budowa nowych ośrodków i schronisk turystycznych, jak też bliskość Czecho-słowacji, zaktywizowały napływ na te tereny turystów zagranicznych, szczególnie
• RFN oraz naszych sąsiadów – Czechów i Słowaków. Większa swoboda ludności w strefie nadgranicznej dla kierownictwa WOP była jednak wyzwaniem. Uważało ono, że przyczynia się to do prób nielegalnego przekroczenia granicy państwowej. Podobnie oceniało istniejące warunki dowództwo SBWOP w Kotlinie Kłodzkiej. Do głównych kierunków zagrożonych przestępczością graniczną zaliczało ono na terenie powiatu kłodzkiego okolice Kudowy-Zdroju (główny kierunek). Załogi Placówek „Kocioł” i „Pstrążna” oraz Strażnicy WOP w Czermnej ujawniały tu ok. 80% niele-galnych prób i przekroczeń granicy z tego powiatu. Umożliwiały je przede wszyst-kim: dogodny dojazd w pobliże granicy, łatwość rozpoznania jej przebiegu i sposobu ochrony przez żołnierzy WOP, a także duży ruch turystów. Dodatkowym ułatwieniem

———————

• W 1984 r. SBWOP ochraniała 228,106 km odcinek polsko-czechosłowackiej granicy państwowej. Na całej długości pokrywał się on z południową granicą województwa wałbrzyskiego. Granica przebiegała w niełatwym do ochrony terenie, przeważnie górzystym, zalesionym, trudno dostęp-nym, z wyjątkiem kotlin i niewielkich otwartych obszarów równinnych. Organizacyjnie ochronę tego odcinka prowadził Wydział Zwiadu SBWOP (zabezpieczał go operacyjnie za pomocą trzy-nastu lądowych strażnic kadrowych, trzech grup operacyjnych i trzech granicznych placówek kontrolnych) oraz sztab brygady (któremu podlegało pięć lądowych strażnic rozwiniętych). Tamże, sygn. BU 001834/3177, J. Misiewicz, Operacyjny system ochrony południowej granicy PRL na przykładzie Sudeckiej Brygady WOP w latach 1984-1988, Akademia Spraw Wewnętrz-nych (dalej: ASW), Warszawa 1990, mps pracy mgr., k. 38.

• Na temat sytuacji społeczno-politycznej i ochrony granicy na tym terenie w pierwszych powojen-nych latach pisał m.in. A. Ochał, Historia strażnicy WOP w Kanarach (1945-1947). Szabrownic-two, dezercje, morderstwa, Szczecin 2020, s. 19-29.

108                                                             Grzegorz Goryński

był górzysty i zalesiony teren. Drugi z zagrożonych kierunków znajdował się na tere-nie powiatu Bystrzyca Kłodzka i wiódł w kierunku Międzylesia (GPK) i placówki Boboszów. Na jego „aktywność” (zatrzymywano ok. 75% podejrzanych o przestęp-stwa graniczne w tym powiecie) wpływ miały dogodny dojazd do granicy z głębi kraju oraz niewielka odległość przez terytorium Czechosłowacji do granicy z RFN i Austrią²⁷.

Motywy, jakimi kierowali się zatrzymani przez WOP sprawcy nielegalnych prze-kroczeń, jak i ich wiek, były różne. W 1968 r. na 242 zatrzymanych na tym obszarze osób najwięcej – 121 podało motyw „turystyczny”, 87 zamierzało dotrzeć do swojej rodziny zamieszkałej w krajach Europy Zachodniej oraz chciało poprawić swoje wa-runki ekonomiczne, 21 ucieczką z kraju zamierzało uchylić się od odpowiedzialności karnej, a 6 zbiec przed obowiązkiem służby wojskowej. Dane te zapewne nie odpo-wiadają rzeczywistym pobudkom, jakimi kierowali się zatrzymani, gdyż rok 1968 był okresem przesileń politycznych w Polsce – Marca ‘68 i Praskiej Wiosny w Czecho-słowacji, którą zdławiła zbrojna interwencja 21 sierpnia pięciu państw Układu War-szawskiego o kryptonimie Operacja Dunaj ’68. Podanie właściwego zamiaru (np. dzia-łalności konspiracyjnej w strukturach opozycji demokratycznej, określanych przez ówczesne władze jako „antysocjalistycznych”) równało się w przyszłości z dużymi kłopotami.

Tę tezę (wydaje się) potwierdzają dane z roku 1972, kiedy to na tym odcinku za-trzymano o prawie połowę mniej osób – 128. Do Austrii zamierzało dotrzeć 51 z nich, 8 do RFN, zaś 32 wybierało się do innych państw zachodnich. Natomiast tylko 36 zamierzało dostać się do CSRS. Motywy, jakimi się kierowali (emigracja z PRL i turystyka), były podobne do lat poprzednich, jak i późniejszych. Najwięcej zatrzy-manych − 64 osoby chciało tą drogą wydostać się z Polski, a 30 wskazało cel tury-styczny. W następnym 1973 r. liczba zatrzymanych, którzy świadomie zamierzali nie-legalnie przekroczyć polsko-czechosłowacką granicę w rejonie Kotliny Kłodzkiej, była nieco wyższa − 143 osoby. 81 z nich chciało emigrować z PRL, a 50 poprawić swoje warunki ekonomiczne²⁸.

Jak podał Jerzy Misiewicz (kpt. zwiadu), w latach 1984-1988 za usiłowanie lub dokonanie nielegalnego przekroczenia granicy na odcinku służbowej odpowiedzial-ności (granicy państwowej) SBWOP zatrzymano 1142 sprawców (średnio 228 osób rocznie). 565 z nich (prawie 50%) zatrzymali żołnierze zwiadu, GPK i lądowych strażnic kadrowych. Służba liniowa (lądowe strażnice rozwinięte) ujęła jedynie 383 osoby, co stanowiło tylko 33,5% ogółu²⁹. Taka dysproporcja wydaje się w przypadku tejże brygady WOP zrozumiała i uzasadniona, gdyż system ochrony granicy oparty

———————

• AIPN, sygn. BU 1509/35, St. Dybich, Prawno-operacyjne aspekty współdziałania Służby Bezpie-czeństwa i Wojsk Ochrony Pogranicza w zabezpieczeniu granicy lądowej na przykładzie Kotliny Kłodzkiej, Wyższa Szkoła Oficerska MSW, Legionowo 1975 r., mps pracy dypl., s. 108-110.
• Tamże, s. 117-118.

• Tamże, sygn. BU 001834/3177, J. Misiewicz, Operacyjny system ochrony południowej granicy PRL na przykładzie Sudeckiej Brygady WOP w latach 1984-1988, ASW, Warszawa 1990, mpspracy mgr., k. 25-26.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 109

był przede wszystkim na działalności operacyjnej Wydziału II (zwiadu) i 19 podleg-łych mu pododdziałów granicznych³⁰. Tak zwaną służbę liniową prowadziło tylko 5 lądowych strażnic rozwiniętych³¹, które w swoim składzie osobowym miały żołnie-rzy służby zasadniczej.

Do 1968 r. współpraca WOP z czechosłowacką służbą granicznych placówek SNB (Sbor Narodni Bezpečnosti – Korpusu Bezpieczeństwa Narodowego), jak podkreś-lano, układała się na ogół poprawnie. W wyniku inwazji w ramach operacji „Dunaj” Wojska Polskiego na Czechosłowację i bezpośredniego zaangażowania w nią żołnie-rzy WOP ten stan uległ, co nie dziwi, zdecydowanemu pogorszeniu. Wart odnotowa-nia jest też fakt zatrudnienia w zakładach przemysłowych CSRS kilku tysięcy Pola-ków. Ich stosunek do inwazji UW na Czechosłowację był zróżnicowany, chociaż samych Czechów do Polaków raczej zdecydowanie negatywny. W późniejszym cza-sie zmieniał się on na bardziej poprawny. Część Polek solidaryzowała się z siłami prodemokratycznymi i popierała działania Praskiej Wiosny. Uczestniczyła też czyn-nie po ich stronie, np. w redagowaniu odezw i ulotek w języku polskim. Były one w późniejszym okresie inwigilowane przez SB, a niektórym z nich odebrano prze-pustki uprawniające do przekroczenia granicy na teren CSRS³².

Janusz Kliszewski (por. zwiadu) podał dane za okres 1987-1989. Wówczas na odcinku granicy państwowej ochranianym przez SBWOP zatrzymano 259 osób. Na podstawie danych uzyskanych przez zwiad aresztowano 168 z nich (64,8%). Służba liniowa ujęła 67 osób (25,8%), a ludność cywilna pogranicza 24 (9,26%)³³.

———————

• Lądowe strażnice kadrowe podlegające pod Wydz. II SBWOP znajdowały się w miejscowościach: Złoty Stok, Lądek-Zdrój, Stronie Śląskie, Międzygórze, Kamienica, Lesica, Długopole, Lasówka, Kocioł, Pstrążna, Radków, Tłumaczów i Bartnica. Grupy operacyjne były umiejscowione w By-strzycy, Dusznikach-Zdroju i Wałbrzychu, a graniczne placówki kontrolne w Międzylesiu, Kudo-wie-Zdroju i Mieroszowie. Tamże, k. 38.

• Na zapleczu lądowych strażnic rozwiniętych, które znajdowały się w miejscowościach: Golińsk, Łomnica, Czermna, Zieleniec i Boboszów, działalność operacyjną prowadzili oficerowie zwiadu WOP z Terenowych Grup Operacyjnych. TGO „wzmacniały i pogłębiały” ochronę określonego odcinka granicy, w strefie działania strażnic (kadrowych i rozwiniętych), jak i poza strefą, w pasie granicznym na głębokość do 30 kilometrów. Tamże, sygn. BU 03404/1160, t. 1, Zarządzenie do-wódcy WOP nr 058/ZW z 10 X 1978 r. w sprawie wprowadzenia do użytku służbowego Wytycz-nych szefa Zarządu Zwiadu WOP dot. zakresu działania operacyjnego Wydziałów II Brygad, GPK i strażnic lądowych, k. 2. Wytyczne z 1984 r. określiły, że obszar działania GO na zapleczu lądo-wych strażnic rozwiniętych wynosi do 20 km od linii granicy, zaś na odcinku lądowych strażnic kadrowych 30 km, gdy GO podlegała bezpośrednio Wydz. II, i do 15 km, gdy podlegała sekcji zwiadu. Tamże, BU 03268/11, Zarządzenie dowódcy WOP nr 071/84 z 15 XII 1984 r. w sprawie zakresu działania operacyjnego organów zwiadu brygad WOP, GPK i lądowych strażnic kadro-wych oraz uprawnień przełożonych operacyjnych oraz Wytyczne, k. 5.

• Szerzej o tym G. Goryński, Udział Wojsk Ochrony Pogranicza w operacji „Dunaj ’68”. Artykuł ukaże się niebawem w materiałach z międzynarodowej konferencji naukowej „Okupanci. Inter-wencja wojsk Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w 1968 r.”.

• AIPN, sygn. BU 001834/3377, J. Kliszewski, Operacyjny system ochrony granicy państwowej i jego efekty na przykładzie Sudeckiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1987-1989,Warszawa 1991, ASW, mps pracy mgr., s. 55-56.

110                                                             Grzegorz Goryński

Skuteczność działań zwiadu SBWOP była bardzo słaba. Tajni współpracownicy będący na kontakcie oficerów zwiadu tejże brygady WOP dostarczyli informacje, które pomogły w zatrzymaniu tylko 34 osób (13,1%). Taka efektywność TW ogólnie była niewystarczająca. Pewnym usprawiedliwieniem tego stanu jest ogólna niechęć w tym czasie do współpracy ze służbami specjalnymi PRL. Osoby informujące (OI) jako inna kategoria źródeł informacji zwiadu WOP, które znajdowały się bezpośred-nio przy linii granicznej oraz na drogach i szlakach wiodących do granicy, dopomogły w zatrzymaniu aż 115 podejrzanych (44,4%). Na uwagę zasługuje także liczba osób, które znalazły się poza zasięgiem zwiadu i zostały ujęte przez służbę liniową SBWOP, ludność cywilną oraz inne formacje: MO czy służbę graniczną SNB Czechosłowacji. Było ich 91 (35,1%). A przecież pozostawała jeszcze pewna liczba niewykrytych sprawców, którzy nielegalnie przekroczyli granicę polsko-czechosłowacką.

2. Zadania zwiadu WOP w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX w.

Na podstawie przytaczanego już zarządzenia nr 0112/72 MSW Wydział II (zwiadu) brygady WOP był organem kierującym kontrwywiadowczą ochroną granicy państwo-wej w ścisłym współdziałaniu z jednostkami Służby Bezpieczeństwa. Do jego zadań należało organizowanie intensyfikacji działań resortu SW w zakresie kontrwywia-dowczej ochrony kraju. Zarząd Zwiadu WOP opracował wytyczne i zadania dla pod-ległych komórek organizacyjnych zwiadu i pododdziałów granicznych w tym zakre-sie. Oficerowie zwiadu SBWOP mieli zorganizować skuteczny system wykrywania i paraliżowania działalności wywiadowczej prowadzonej przez zachodnie służby spe-cjalne (wywiadowcze) za pomocą międzynarodowego ruchu osobowego oraz objąć kontrolą operacyjną osoby zbiegłe z kraju do państw zachodnich. Jednym z kierun-ków ich pracy było kompleksowe rozpoznanie i paraliżowanie działań rewizjonistycz-nych prowadzonych przez wrogie ośrodki na tym terenie. Za pomocą oficerów zwiadu miano zapewnić ochronę i zabezpieczenie (kontrwywiadowcze) priorytetowych in-stytucji politycznych, gospodarki narodowej, zakładów strategicznych, jednostek wojskowych i placówek naukowych o szczególnym znaczeniu znajdujących się na obszarze działania SBWOP. Miano także rozpoznawać i ograniczać działalność rezy-dentur wywiadowczych i „dywersyjno-politycznych” w zachodnich przedstawiciel-stwach dyplomatycznych, handlowych i innych³⁴.

Działalności tej pomagać miały zawarte porozumienia Zarządu Zwiadu WOP z poszczególnymi organami (jednostkami) MSW po przekazaniu w 1982 r. zwiadowi WOP niektórych zadań SB na pograniczu³⁵. O ich zakresie mowa będzie w dalszej części tekstu. Na podstawie tych porozumień Zwiad SBWOP zobowiązał TW do

———————

• Tamże, sygn. BU 1509/35, St. Dybich, Prawno-operacyjne aspekty współdziałania Służby Bez-pieczeństwa i Wojsk Ochrony Pogranicza w zabezpieczeniu granicy lądowej na przykładzie Ko-tliny Kłodzkiej, Wyższa Szkoła Oficerska MSW, Legionowo 1975 r., mps pracy dypl., s. 126-127.

• Tamże, sygn. BU 0731/61, Zarządzenie nr 026/82 ministra spraw wewnętrznych z 19 III 1982 r. w sprawie przyjęcia przez zwiad WOP operacyjnej ochrony pogranicza, k. 3.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 111

informowania (a tym samym do prowadzenia odpowiednich działań operacyjnych) dotyczących sytuacji, jaka panowała w środowisku Kościoła katolickiego i aktywu katolickiego na pograniczu, o próbach budownictwa (nielegalnego) sakralnego, a także o przekroczeniach granicy przez księży do NRD i CSRS w celach duszpasterskich. Mieli też informować o „wrogiej politycznie” działalności duchowieństwa na pogra-niczu³⁶.

Do zdobywania odpowiednich informacji o zachowaniach poszczególnych ludzi, czyli prowadzenia ukierunkowanej inwigilacji, potrzebni byli tajni współpracownicy pozyskiwani do współpracy z oficerami zwiadu WOP³⁷, którzy dostarczać mieli inte-resujące zwiad wiadomości.

3. Zbigniew Pleskacz w zainteresowaniu zwiadu WOP

Dlaczego Pleskacz? Mjr Czesław Kaczmarz³⁸ nie wyjawił, z jakiego powodu wy-brał go na tajnego współpracownika. Zapewne posiadał przydatne cechy, które pre-dysponowały go do pracy wywiadowczej. Istotne było także miejsce pracy Pleska-cza³⁹, w którym przychodzący ludzie spotykali się i rozmawiali o różnych sprawach, często zwierzali się lub poszukiwali informacji. Zwiad WOP w strefie nadgranicznej w niejawny sposób kontrolował węzły komunikacyjne, szlaki i drogi prowadzące do granicy, stacje kolejowe oraz wybrane ośrodki miejskie (hotele, restauracje, lokale rozrywkowe, itp.). W ten sposób wykrywano osoby poszukiwane, kontrolowano cu-dzoziemców pochodzących z państw Europy Zachodniej oraz kontaktujących się z nimi Polaków, a także obserwowano osoby, które bez określonego i uzasadnionego celu przybyły do tej strefy. Zbigniew Pleskacz (fot. 1) spełniał te warunki. Był kelne-rem i w naturalny, niebudzący niczyich podejrzeń sposób kontaktował się z różnymi

———————

• Tamże, sygn. BU 1509/35, St. Dybich, Prawno-operacyjne aspekty współdziałania Służby Bez-pieczeństwa i Wojsk Ochrony Pogranicza w zabezpieczeniu granicy lądowej na przykładzie Ko-tliny Kłodzkiej, Wyższa Szkoła Oficerska MSW, Legionowo 1975 r., mps pracy dypl., s. 129.

• Środkami pracy operacyjnej umożliwiającymi organom zwiadu WOP realizację zadań były przede wszystkim osobowe źródła informacji (OZI) – tajni współpracownicy (TW), w tym także dyspo-nenci lokali kontaktowych, kontakty służbowe (KS), kontakty operacyjne (KO) i rezydenci. Wśród nich podstawową rolę odgrywali jednak TW. Ponadto zwiad WOP korzystał jeszcze z in-nych źródeł dopływu informacji – rzeczowych środków pracy operacyjnej: wywiadu operacyj-nego-ustalenia, ewidencji operacyjnej, obserwacji zewnętrznej, pracy „W” – perlustracji kore-spondencji figuranta, tajnego przeszukania, zasadzki operacyjnej i tajnego zatrzymania. AIPN, sygn. BU 001834/3177, J. Misiewicz, Operacyjny system ochrony południowej granicy PRL na przykładzie Sudeckiej Brygady WOP w latach 1984-1988, ASW, Warszawa 1990, mps pracy mgr.,k. 65-66. Por. F. Musiał, Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-1989), wyd. 2,Kraków 2015, s. 62-64 i 89-93.

• Zob. G. Goryński, Podpułkownik Czesław Kaczmarz…, s. 333-346.

• Zbigniew Pleskacz urodził się 18 II 1948 r. w Bystrzycy Kłodzkiej. Ukończył szkołę podstawową oraz trzyletnią szkołę zawodową, uzyskując zawód kucharza. Pracował jako kelner w restauracji „Kosmos” w Kudowie-Zdroju.

112                                                             Grzegorz Goryński

ludźmi. Rozmawiał z nimi i obserwował ich. Czas wolny spędzał w towarzystwie kolegów i znajomych w lokalach rozrywkowych na terenie Kudowy-Zdroju i Dusz-nik-Zdroju. Kaczmarz oceniając jego walory osobiste, wskazał, że posiadał (co było istotne) umiejętność nawiązywania kontaktów towarzyskich, w których potrafił nale-życie się zachować. Miał także dobrą pamięć. Ponadto dbał o swój wygląd ze-wnętrzny i zawsze ubierał się bardzo starannie. Na planowane, tajne spotkania z ofi-cerem zwiadu WOP (wówczas jeszcze jako kandydat na TW), Pleskacz przychodził punktualnie. Sumiennie wykonywał stawiane mu zadania, a składane przez niego in-formacje były obiektywne i posiadały wartość operacyjną. W rozmowach z mjr. Kacz-marzem wykazywał zainteresowanie współpracą i „udzielaniem pomocy w ochronie granicy państwowej”. Kaczmarz zanotował, że Pleskacz był kulturalnym, zdyscypli-nowanym, ambitnym człowiekiem na przeciętnym poziomie intelektualnym⁴⁰.

Fot. 1. Zbigniew Pleskacz

Źródło: AIPN, Wr 0019/65, t. 1

———————

• AIPN, sygn. Wr 0019/65, t. 1 (Teczka personalna TW „Karol”), Kwestionariusz TW, k. 6-10. Początkowo (w 1973 r.) zarejestrowany został 16 II 1973 r. w Zarządzie Zwiadu DWOP pod nu-merem ewidencyjnym 11591. Dnia 23 I 1974 r. zarejestrowano go w ewidencji SBWOP pod nr 27. W Archiwum KWMO jego teczkom nadano numer Iw-5697. Zanotowano na nich: „Rok brakowania 1999”.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 113

Na początku listopada 1972 r. mjr Czesław Kaczmarz skierował do szefa Wy-działu II Sudeckiej Brygady WOP ppłk. Józefa Rudawskiego wniosek o opracowanie kandydata na tajnego współpracownika. Czynność ta polegała na sprawdzeniu przez posiadane źródła informacji, jaki stosunek do „przemian społeczno-politycznych za-chodzących w PRL” mają Zbigniew Pleskacz i jego rodzina. Ustalić miano także jego powiązanie z Ryszardem Jędrzejewskim, który był w zainteresowaniu zwiadu WOP⁴¹.

Cel pozyskania Zbigniewa Pleskacza do współpracy ze zwiadem WOP Kaczmarz określił następująco: „ustalanie osób nawiązujących podejrzane kontakty z turystami z RFN zatrzymujących się w hotelu i restauracji »Kosmos« w Kudowie Zdroju, gdzie zatrudniony jest kandydat. Ujawnianie osób przyjeżdżających do Dusznik Zdroju i Kudowy Zdroju z zamiarem nielegalnego przekroczenia granicy państwowej”⁴².

Podczas przygotowywania Pleskacza do pracy w charakterze TW Kaczmarz usta-lił, że pozytywnie odnosił się on do ówczesnego ustroju Polski. Miał dobrą pracę, z której był zadowolony i w której nadal zamierzał pozostać. Udzielał pomocy zwia-dowi WOP, przekazując interesujące go informacje. Miał także możliwości operacyj-nego działania. Te elementy sprawiły, że mjr Kaczmarz pod koniec 1972 r. przygoto-wał wniosek do szefa Wydz. II Sudeckiej Brygady WOP o zgodę na pozyskanie Zbigniewa Pleskacza do tajnej współpracy ze zwiadem WOP na zasadzie dobrowol-ności. Miało się to odbyć w hotelu „Polanica” w Polanicy-Zdroju. Mjr Włodzimierz Klimowicz oceniający złożony wniosek odnotował, że znał osobiście kandydata. Scharakteryzował go jako człowieka inteligentnego, rozmownego i umiejącego pozy-skać zaufanie towarzystwa. Znał on służbę graniczną, gdyż wcześniej odbywał zasad-niczą służbę wojskową w tamtejszej brygadzie WOP. W konkluzji Klimowicz napi-sał, że biorąc pod uwagę jego możliwości (pracę i szerokie znajomości), może być przydatny do pracy operacyjnej. Wniosek ten został 2 stycznia 1973 r. zatwierdzony⁴³.

Do werbunku, jak zaplanował mjr Kaczmarz, doszło 4 lutego 1973 r. w Polanicy–Zdroju. Pleksacz własnoręcznie napisał zobowiązanie do współpracy i obrał sobie pseudonim „Karol”. Napisał: „Ja Pleskacz Zbigniew, syn Władysława ur. 18 II 1948 r., zamieszkały Duszniki Zdrój, ulica Kolejowa 1/3 zobowiązuję się do dobrowolnej współpracy z organami Zwiadu WOP. Zadania swoje będę wykonywał sumiennie i obiektywnie, składając meldunki w formie pisemnej, podpisując je pseudonimem Karol. Zobowiązuję się do zachowania w ścisłej tajemnicy faktu współpracy, otrzy-mywanych zadań oraz posiadanego pseudonimu”⁴⁴.

W trakcie tego spotkania omówiono z nim także sposoby nagłego nawiązania kon-taktu, wskazano, iż stawiane zadania będzie wykonywał w trakcie swojej pracy za-wodowej, a poniesione koszty zostaną mu zwrócone. Po całkowitym sprawdzeniu TW

———————

• Tamże, Wniosek z 7 XI 1972 r., k. 73. Ppłk Rudawski wniosek ten zaakceptował i 9 XI 1972 r. zadekretował: „Wyrażam zgodę na opracowanie”.
• Tamże, Kwestionariusz TW, k. 11.

• Tamże, k. 12.

• Tamże, Zobowiązanie, k. 19. Na zobowiązaniu podano także miejsce jego złożenia, tj. Polanica–Zdrój, oraz datę 4 II 1973 r., podpis „Pleskacz Zbigniew Karol” i „Zobowiązanie odebrał dnia 4 02 1973 r. mjr Czesław Kaczmarz”.

114                                                             Grzegorz Goryński

„Karola” spotkania z nim planowano w lokalu kontaktowym (LK) „Polanka” (o jego funkcjonowaniu będzie mowa w dalszej części artykułu). Podczas werbunku TW „Karol” przekazał oficerowi prowadzącemu informacje dotyczące pracowników restauracji „Kosmos”: Ryszarda Jędrzejewskiego i Mieczysława Morusiewicza. O pierwszym dotyczącym posiadania i sprzedaży waluty obcej oraz zamiaru zwolnie-nia z pracy i wyjazdu z Kudowy. O drugim, że będzie czynił on starania o legalny wyjazd do RFN, aby odwiedzić swoją rodzinę⁴⁵.

Współpraca Pleskacza – wówczas kandydata na TW − ze zwiadem WOP rozpo-częła się jednak wcześniej, bo już we wrześniu 1972 r. Fakt ten odnotował Kaczmarz w notatce z 20 września tr. Podał on w niej wykonywany zawód, miejsce pracy oraz zarobki Pleskacza. W „Kosmosie” był zatrudniony od kilku lat, znał jego pracowni-ków i utrzymywał z nimi codzienny kontakt. Pleskacz na spotkaniu opowiadał m.in. o kelnerze Günterze Gompperze nawiązującym kontakty z turystami z RFN. Znajo-mości z Niemcami z RFN utrzymywali także muzycy orkiestry tanecznej: Ryszard Bajrak i Edward Burdzik, szef kuchni Ryszard Jędrzejewski⁴⁶ oraz nieznani mu Po-lacy, którzy przyjeżdżali do restauracji na spotkania z nimi. Mówił również o kontak-tach Barbary Przemysławskiej, byłej kierowniczki „Kosmosu” (wyjechała ona na kilka dni do Szwecji i odmówiła powrotu do Polski). Na podstawie przeprowadzonej z Pleskaczem rozmowy Kaczmarz doszedł do przekonania, że był on szczery wobec oficera zwiadu WOP, a przekazane informacje dotyczące osób prawdziwe. Zanotował też, że kontakt Przemysławskiej z Borowską sprawdzi TW „Jasia” (nie udało się usta-lić, kto krył się pod tym kryptonimem), który miał do niej dostęp⁴⁷.

Na kolejnych spotkaniach Pleskacz przekazywał nowe informacje dotyczące in-nych osób. Kpt. Czesławowi Wojciechowskiemu (podwładnemu Kaczmarza) dopo-mógł ustalić personalia Marianny Miniach, która nawiązywała i utrzymywała kon-takty z kuzynami i znajomymi mieszkającymi w RFN i NRD⁴⁸.

W listopadzie 1972 r. Pleskacz rozmawiał z Kaczmarzem o Mieczysławie Mora-siewiczu, kelnerze z restauracji „Kosmos”. Ujawnił oficerowi zwiadu WOP, że kon-taktował się on z turystami z RFN oraz kupował od nich marki. W czasie wolnym własnym samochodem woził te osoby po okolicy w ich byłe miejsca zamieszkania⁴⁹. Na kolejnym spotkaniu Pleskacz uzupełnił informacje o jego zamiarach. Starał się on o czasowy wyjazd do swojej teściowej mieszkającej w RFN. „Karol” otrzymał zada-nie, aby ustalił, czy po wyjeździe Morasiewicz powróci do Polski⁵⁰.

———————

• Tamże, k. 13-14.

• Ryszarda Jędrzejewskiego MO podejrzewała o handel złotem i dewizami.

• AIPN, sygn. Wr 0019/65, t. 1, Notatka służbowa z 20 IX 1972 r., k. 20-22.

• Tamże, Wyciąg z informacji opracowanej 11 X 1972 r., k. 24 oraz Notatka służbowa z 10 X 1972 r., k. 25-26.

• Tamże, Notatka służbowa z 7 XI 1972 r., k. 29. W uwagach Kaczmarz zanotował: „Przystąpić do rozpoznania wymienionego pod kątem wykorzystania w charakterze źródła informacji”.
• Tamże, Notatka służbowa z 30 XI 1972 r., k. 35-36.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 115

4. Kierunki działalności tajnego współpracownika o pseudonimie „Karol”

Zbigniew Pleskacz podczas spotkania 4 lutego 1973 r., na którym został pozy-skany do tajnej współpracy ze zwiadem WOP, poinformował, że w styczniu przeszedł na prośbę kierownictwa zakładu do pracy w restauracji „Czardasz” na terenie Kłodzka. Z nowej pracy nie jest zadowolony, gdyż do tego lokalu przychodziło mało konsumentów. W związku z tym jego zarobki zmniejszyły się, podjął więc starania o przeniesienie do poprzedniej restauracji⁵¹.

Po zwerbowaniu do współpracy mjr Kaczmarz opracował Plan wykorzystania TW „Karol”. Napisał w nim, że był chętny do współpracy z organami zwiadu WOP. Sta-wiane zdania wykonywał w miarę swoich możliwości, a przekazywane przez niego informacje okazały się prawdziwe i obiektywne. „Nadaje się do dalszej współpracy z naszymi organami” – podkreślił Kaczmarz⁵².

Działalność Pleskacza jako TW Kaczmarz ukierunkował następująco: miał on w czasie pracy (obsługi kelnerskiej) ustalać zainteresowania turystów państw kapita-listycznych przyjeżdżających do Kudowy-Zdroju oraz ujawniać Polaków (ich dane personalne, rysopisy) kontaktujących się z nimi podczas ich pobytu w Kudowie i Dusznikach (poprzez rozmowy z tymi turystami oraz własne obserwacje). TW „Ka-rol” miał też nawiązywać kontakty z osobami podejrzewanymi o zamiar nielegalnego wyjazdu (ucieczki) z kraju (tylko nie wiadomo, jak miał on je rozpoznawać), a po ustaleniu (potwierdzeniu) tego zamiaru natychmiast tę wiadomość przekazywać ofi-cerowi prowadzącemu, a także ujawniać osoby, które zamierzały legalnie wyjechać z Polski do krajów kapitalistycznych (KK) i odmówić powrotu. Informacje o nich powinien był zbierać w czasie rozmów z pracownikami zatrudnionymi w loka-lach rozrywkowych. Miał on również wykonywać zadania związane z prowadzeniem akcji poszukiwawczo-pościgowych za osobami podejrzanymi o przestępstwa gra-niczne lub kryminalne (o takim zdarzeniu informację przekazywał po nawiązaniu łączności przez oficera)⁵³.

Z analizy przytoczonych obowiązków TW wynika, że nie przewidywano dla niego, przynajmniej w początkowym okresie jego działalności, obowiązku informowania o osobach prowadzących handel złotem i obcą walutą. Jak się później okazało, zada-nie to od 1974 r. stało się równie istotne co pozostałe⁵⁴. Część zadań, które przypisano TW „Karolowi”, wynikała z działań wspólnych prowadzonych przez Zarząd Zwiadu

———————

• Tamże, Notatka służbowa z 5 II 1973 r., k. 47-48.

• Tamże, Plan kierunkowy bez daty, k. 51-54.

• Tamże.

• Na podstawie Zarządzenia nr 00111/73 MSW z 1 XII 1973 r. w sprawie zwalczania przestępstw dewizowych oraz przestępstw im towarzyszących przez organa resortu spraw wewnętrznych zwiad WOP rozpoznawał, prowadził działalność profilaktyczną oraz wykrywał i zwalczał prze-stępstwa dewizowe związane bezpośrednio z ochroną granic. Tamże, sygn. BU 1510/3915, H. Blaśnik, Organizacja operacyjnego zabezpieczenia granicy państwowej PRL przez terenową grupę operacyjną wydziału II brygady Wojsk Ochrony Pogranicza, Warszawa 1978 r., ASW, mpspracy mgr., k. 12-13.

116                                                             Grzegorz Goryński

WOP i Departament II MSW w zakresie kontroli wyselekcjonowanych cudzoziem-ców przyjeżdżających do Polski z krajów kapitalistycznych. Dotychczasową współ-pracę i współdziałanie zwiadu WOP z pionem II Służby Bezpieczeństwa na tym polu, dyrektor Dep. II MSW ocenił, iż dawała pozytywne rezultaty i należy ją rozszerzyć o nowe informacje i fakty⁵⁵.

Kaczmarz przewidział w „Planie” także inne przedsięwzięcia z udziałem źródła informacji, takie jak szkolenie, jego kontrola i wynagradzanie. TW „Karol” miał być szkolony na planowych spotkaniach z oficerem prowadzącym dotyczących zagadnień związanych z jego działalnością wywiadowczą, m.in. przestrzegania zasad konspira-cji podczas wykonywania zadań stawianych przez prowadzącego, samodzielnego i wnikliwego ustalaniem faktów oraz zdarzeń zaistniałych w strefie przygranicznej mających związek z ochroną granicy państwowej. Obejmowały one i inne problemy z zakresu nawiązywania kontaktów z osobami podejrzanymi oraz turystami zagra-nicznymi w czasie ich pobytu w kawiarni „Piekiełko” oraz nawiązywania łączności z oficerem prowadzącym w nagłych wypadkach. Regularne spotkania miały odbywać się 1-2 razy w miesiącu. Wynagradzanie TW określone zostało jako doraźne, w za-leżności od wartości operacyjnej przekazywanych informacji i zwrotu kosztów zwią-zanych z wykonywaniem stawianych mu zadań⁵⁶.

W notatce z przeprowadzonego 9 grudnia 1974 r. z TW „Karol” szkolenia z zakresu nawiązywania kontaktów z turystami zagranicznymi wspomniano, czego ono doty-czyło. W trakcie rozmowy z nimi miał on ustalić, w jakim celu przyjechali do Polski, czy mieli w naszym kraju krewnych lub znajomych i gdzie zamieszkali. Jeśli turyści odwiedzali Kudowę, Duszniki lub Polanicę, miał ustalić, u kogo i na jak długo się zatrzymali. Ponadto TW powinien ustalić w rozmowie miejsce zamieszkania i pracy cudzoziemców oraz jakie wrażenia odnosili podczas pobytu w PRL⁵⁷.

Szkolenia TW „Karola” prowadzone były nieregularnie, zapewne w zależności od istniejących potrzeb. Z notatek służbowych wynika, że początkowo mjr Kaczmarz przeprowadzał je co kilka lat. Pierwsze odbyło się w 1974, następne w 1978 r., kolejne zaś z większą częstotliwością. W 1980 r. przeprowadzono z nim dwa szkole-nia, a w 1981 trzy. W okresie późniejszym częstotliwość ich zmalała⁵⁸.

W drugiej połowie 1980 r. ppłk Kaczmarz opracował nowy Kierunkowy plan wy-korzystania TW „Karol”. Ośmioletni okres współpracy Zbigniewa Pleskacza ze zwia-dem WOP sprawił, że część ocen o nim została pogłębiona i zmieniona. W restauracji „Czardasz” pracował on nieco dłużej, bo do września 1973 r. Zwolnił się i ponownie zatrudnił w kawiarni „Piekiełko” w Kudowie-Zdroju. Okazał się, jak podkreślił to Kaczmarz, dobrym współpracownikiem, a stawiane zadania wykonywał w miarę

———————

• Tamże, sygn. BU 003266/121, Pismo szefa Zarządu Zwiadu WOP nr o128/ZW z 31 I 1976 r., wraz z wykazem informacji oraz faktów i zdarzeń dotyczących cudzoziemców z państw kapitali-stycznych, które stanowią istotną wartość operacyjną dla Departamentu II MSW i Wydziałów II KWMO, k. 2-8.

• Tamże, sygn. Wr 0019/65, t. 1, Plan kierunkowy bez daty, k. 51-54.

• Tamże, Notatka służbowa z 10 XII 1974 r., k. 55.

• Tamże, Notatki ze szkoleń TW „Karol”, k. 56-58.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 117

swoich możliwości. Przekazywane przez niego informacje były sprawdzane przez inne osobowe źródła informacji i zostały one w pełni potwierdzone. „Dlatego też – zanotował oficer prowadzący – wymienionego należy uważać jako źródło spraw-dzone”⁵⁹.

Jak zaznaczył Kaczmarz, TW „Karol” w towarzystwie nie stronił od alkoholu, lecz potrafił należycie się zachować. W pracy i miejscu zamieszkania miał dobrą opinię. Warunki materialne posiadał także dobre. Wcześniejsze kierunki (zadania), jakie otrzymał, zostały w nowym planie utrzymane (powtórzone). Nowym jego elementem było ustalanie podczas rozmów z kolegami i znajomymi nastrojów pracowników za-trudnionych w lokalach rozrywkowych oraz mieszkańców Dusznik-Zdroju⁶⁰.

W stanie wojennym, na podstawie zarządzenia nr 026/82 ministra spraw we-wnętrznych, zawarto we wrześniu 1982 r. Porozumienie o współdziałaniu Departa-mentu V MSW z Zarządem Zwiadu WOP oraz Wydziałów V KWMO z Wydziałami Zwiadu Brygad WOP⁶¹. Dwa dni wcześniej podpisano Porozumienie o współdziała-niu Departamentu II MSW z Zarządem Zwiadu WOP oraz ich jednostek organizacyj-nych w terenie⁶². Natomiast w październiku tr. podpisano Porozumienie o współdzia-łaniu Departamentu IV MSW z Zarządem Zwiadu WOP oraz Wydziałów IV KWMO z Wydziałami Zwiadu Brygad WOP. Współdziałanie to obejmowało przede wszyst-kim rozpoznawanie, przeciwdziałanie i zwalczanie „wrogiej i szkodliwej antysocjali-stycznej działalności politycznej i społeczno-ideologicznej podejmowanej, bądź in-spirowanej przez hierarchię i kler Kościoła rzymskokatolickiego, Kościoły i związki wyznaniowe nierzymskokatolickie oraz stowarzyszenia katolików świeckich”⁶³. Ob-jęto nim także operacyjną ochronę kompleksu gospodarki żywnościowej przed wrogą i szkodliwą działalnością podejmowaną przez ugrupowania „prawicy ludowej, a także elementy antysocjalistyczne i przestępcze”⁶⁴.

———————

• Tamże, Kierunkowy plan, z 15 VIII 1980 r., zatwierdzony tego samego dnia przez zastępcę szefa Wydz. II Sudeckiej BWOP, k. 59-62.
• Tamże.

• Tamże, sygn. BU 003266/255, Pismo DWOP nr 01549/ZW z 23 IX 1982 r., k. 2-4.

• Tamże, sygn. BU 003266/254, Porozumienie z 21 IX 1982 r., k. 2-5.

• Tamże, sygn. BU 003266/256, Porozumienie z 16 X 1982 r., k. 2-5. W tym czasie zawarto jeszcze: Porozumienie o współdziałaniu Departamentu I MSW i Zarządu Zwiadu WOP oraz ich jednostek organizacyjnych w terenie z 21 IX 1982 r.; Porozumienie o współdziałaniu Departamentu III MSW i Wydziałów III z Zarządem Zwiadu WOP i Wydziałami Zwiadu brygad WOP z 22 IX 1982 r.; Porozumienie o współdziałaniu Departamentu V MSW z Zarządem Zwiadu WOP oraz Wydzia-łów V WUSW z Wydziałami Zwiadu Brygad WOP z 23 IX 1982 r.; Porozumienie między Depar-tamentem VI MSW z Zarządem Zwiadu WOP oraz Wydziałami VI WUSW z Wydziałami Zwiadu Brygad WOP z 16 IV 1983 r.; Porozumienie między Zarządem WSW JW. MSW z Zarządem Zwiadu WOP w sprawie zasad i form współdziałania organów Zwiadu WOP i WSW JW MSW z 9 XII 1983 r. Tamże, sygn. BU 001834/2599, M. Adamczyk, Metodyka prowadzenia pracy fil-tracyjno-rozpoznawczej w lotniczych przejściach granicznych (na przykładzie GPK Warszawa–Okęcie w latach 1981-1985), Warszawa 1987, ASW, mps pracy mgr., k. 114. Porozumienieo zakresie i formach współdziałania Zarządu II Sztabu Generalnego WP i Zarządu Zwiadu WOP zawarto w maju 1975 r. Tamże, sygn. BU 2258/48, Pismo nr 0779/ZW z 8 V 1975 r., k. 1-7 oraz tamże, Pismo nr 0464/ZW z 8 IV 1985 r., k. 9.

• Tamże, sygn. BU 003266/256, Porozumienie z 16 X 1982 r., k. 2-5.

118                                                             Grzegorz Goryński

Przyjęte przez zwiad WOP nowe kierunki zainteresowania znalazły wyraz w uzu-pełnieniu zadań stawianych TW „Karol”. Wydarzenia początku lat osiemdziesiątych

• w. nie wpłynęły na zmianę postępowania Pleskacza. Nadal, jak napisał o nim ppłk Kaczmarz, był chętny do dalszej współpracy ze zwiadem WOP. W 1981 r. wstąpił on do NSZZ „Solidarność” przy Uzdrowisku Kudowa-Zdrój. Choć był jego formalnym członkiem, nie przejawiał, jak zaznaczył oficer prowadzący, żadnej działalności. Nowy (dodatkowy) kierunek jego zainteresowań obejmował także ujawnianie osób prowadzących wrogą działalność polityczną na terenie Dusznik i Szczytnej, a przede wszystkim ustalanie osób kolportujących wrogie wydawnictwa. Informacje miały być zdobywane w czasie pracy zawodowej oraz w trakcie rozmów z byłymi działaczami terenowymi NSZZ „Solidarność”. Podczas pogawędek z sąsiadami czy pobytu w ko-ściele miał poznawać wypowiedzi księdza Wójtowicza, proboszcza dusznickiej para-fii rzymskokatolickiej, i jego wikarego. Do jego zadań należało też poznanie nastro-jów pracowników zatrudnionych w Hucie Szkła Gospodarczego Szczytna czy Zakładach Elektrotechniki Motoryzacyjnej w Dusznikach-Zdroju⁶⁵.

Krótko przed przejściem na emeryturę ppłk Kaczmarz przekazał „na łączność” TW „Karola” mjr. Czesławowi Wojciechowskiemu. TW wyraził na to zgodę i nie wniósł żadnych zastrzeżeń do byłej i dalszej współpracy ze zwiadem WOP. Jak za-notował przekazujący, na spotkaniu źródło nie przekazało informacji „zasługującej na uwagę operacyjną”. Poinformował on tylko, że powrócił do Polski w październiku tr. po pięciu miesiącach pobytu w ZSRR i nie nawiązał kontaktów z osobami będącymi w zainteresowaniu zwiadu⁶⁶.

Wojciechowski nie pracował długo z TW „Karol”. Na początku kwietnia 1987 r. przekazał go por. Krzysztofowi Iwanowskiemu, oficerowi Grupy Operacyjnej WOP w Dusznikach⁶⁷.

Przed przekazaniem TW mjr Wojciechowski przygotował jego charakterystykę. Zanotował w niej, że w czasie współpracy był on zdyscyplinowany. Na spotkania przychodził systematycznie i punktualnie, chociaż zdarzały się przypadki odwoływa-nia ich z przyczyn obiektywnych. Do współpracy ze Zwiadem WOP był chętny i ro-zumiał jej konieczność, a w jej trakcie przestrzegał zasad konspiracji. Nie ujawniono poszlak dekonspiracji lub dwulicowości u niego. Ze względu na długi okres współ-pracy był on dobrze wyszkolony. Pracował w miejscowości Szczytna jako kelner. W ostatnim czasie, co podkreślił Wojciechowski, ze względu na mniej ciekawe śro-dowisko, w którym się obracał, przekazywał mniej interesujące pod względem ope-racyjnym informacje, a w ostatnim okresie nie brał udziału w sprawach operacyjnych. TW „Karol”, jak ocenił mjr Wojciechowski, był człowiekiem śmiałym i towarzyskim. Cieszył się dobrą opinią w pracy i miejscu zamieszkania. „Moralnie prowadził się bez

———————

• Tamże, sygn. Wr 0019/65, t. 1, Kierunkowy plan z 10 VI 1985 r., k. 63-67.

• Tamże, Raport z 3 XII 1985 r., k. 133. Zbigniew Pleskacz wyjechał na kontrakt do ZSRR na początku czerwca 1985 r. Został on zatrudniony przez Zakład Usług Socjalnych Energopol w Nowym Dworze Mazowieckim. Jego pobyt w Związku Radzieckim miał trwać ok. jednego roku. Tamże, t. 2, Notatka służbowa z 16 V 1985 r., k. 354-355.

• Tamże, Raport z 9 IV 1987 r., k. 139.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 119

zastrzeżeń”. Te oraz inne, powtórzone we wcześniejszych opiniach fakty sprawiły, że mjr Wojciechowski, kierownik Grupy Operacyjnej WOP w Dusznikach-Zdroju, wnioskował, aby TW „Karol” pozostał w sieci informacyjnej zwiadu WOP⁶⁸.

Z kolejnej charakterystyki, napisanej rok później przez por. Iwanowskiego, do-wiedzieć się można, że nastąpiła radykalna zmiana w zachowaniu TW. Początkowo, jak zanotował opiniujący, przychodził on na spotkania punktualnie i sprawiał wraże-nie osoby zdyscyplinowanej i sumiennej. Kiedy przeszedł do nowej pracy jako szef kuchni w WZGS Legnica – Ośrodek Wypoczynkowo-Szkoleniowy „Pod Pawiami” zmienił swoje nastawienie do współpracy. Tłumaczył ten stan przyjęciem nowych obo-wiązków, brakiem czasu na spotkania z oficerem prowadzącym i możliwości wyko-nania powierzonych mu zadań. Okres ten trwał do września 1987 r. Później, mimo wywoływanych spotkań, TW „Karol” nie przychodził na nie. Do ostatniego spotkania z oficerem zwiadu WOP doszło 30 października 1987 r. TW poinformował na nim, że z powodów rodzinnych, zmiany miejsca pracy i nienormowanego jej czasu, a także braku dotarcia do środowisk oraz osób pozostających w zainteresowaniu zwiadu WOP nie jest on w stanie wywiązać się z postawionych zadań⁶⁹.

Było to ostatnie spotkanie Zbigniewa Pleskacza z jego oficerem prowadzącym. Późniejsze kilkukrotne próby spotkania z nim nie doszły do skutku, gdyż na nie nie przybył. Brak zainteresowania dalszą współpracą ze zwiadem WOP, przekazywanie przez niego mało ciekawych pod względem operacyjnym informacji oraz zmiana śro-dowiska sprawiły, że Iwanowski złożył wniosek o wyeliminowanie TW z powodu, jak napisał, nieprzydatności⁷⁰.

W tym czasie (marzec 1988 r.) por. Iwanowski przygotował „Postanowienie o roz-wiązaniu współpracy z TW o pseudonimie »Karol« i przedstawił je przełożonym do zatwierdzenia. Jako powód takiej decyzji podał problemy wynikające z nowego miej-sca pracy, szczególnie brak możliwości uzyskania interesujących zwiad WOP infor-macji oraz brak możliwości wykonywania powierzonych mu zadań operacyjnych. Spowodowało to według Iwanowskiego niechęć do dalszej współpracy⁷¹.

Czy były to jedyne i prawdziwe powody zaprzestania współpracy? Może sam Ple-skacz zrozumiał, że to, co robił, było złe?

Sporządzający postanowienie uznał, że TW „Karol” kwalifikował się w przyszło-ści do dalszej współpracy w charakterze kontaktu operacyjnego i podjął decyzję o wyeliminowanie go z czynnej sieci agenturalnej z powodu nieprzydatności. Zapro-ponował także, aby posiadane materiały (teczkę osobową i teczkę pracy TW „Karol”) zdeponowano w sekcji „C” Wydziału Zabezpieczenia Operacyjnego WUSW w Wał-brzychu. Zaznaczył ponadto, że teczki te mogą być udostępnione innym jednostkom operacyjnym bez porozumienia. Mjr Wojciechowski, rozpatrując tę sprawę 21 marca 1988 r., potwierdził złożony wniosek, a dwa tygodnie później szef Wydziału II SBWOP płk Jan Falana zgodził się na rozwiązanie tej współpracy⁷².

———————

• Tamże, Charakterystyka TW „Karol” z 9 IV 1987 r., k. 138.

• Tamże, Charakterystyka TW „Karol” nr ewid. 27 z 16 III 1988 r., k. 140.

• Tamże.

• Tamże, Postanowienie, bez daty, k. 16-17.

• Tamże.

120                                                             Grzegorz Goryński

Zbigniew Pleskacz współpracował ze zwiadem WOP stosunkowo długo, ponad piętnaście lat (wrzesień 1972-październik 1987). Zlecano mu w tym czasie różne zada-nia, począwszy od należących do obowiązków Wojsk Ochrony Pogranicza, a kończąc na takich, które były w gestii Służby Bezpieczeństwa i innych Departamentów MSW. Czy wywiązywał się z nich? Z zachowanych dokumentów, na podstawie których od-tworzyć można jego wywiadowczą działalność dla zwiadu WOP, wynika, że tak.

5. Realizacja zadań przez TW „Karola”

Zakres stawianych mu przez oficera prowadzącego zadań był różnorodny. Nie skupiał się tylko na jednym kierunku. Początkowo obejmował jego najbliższe środo-wisko pracy. Później krąg zainteresowania TW rozszerzał się. Donosy (informacje), jakie przekazywał TW „Karol”, dotyczyły w sumie kilkudziesięciu osób, przeważnie mieszkańców Dusznik-Zdroju, Polanicy-Zdroju, Kudowy-Zdroju i okolic. Obejmo-wały one bezpośrednio lub pośrednio także cudzoziemców, którzy się z nimi stykali. Zwiad WOP chciał wiedzieć jak najwięcej o każdym z nich: gdzie mieszka, co robi, z kim się kontaktuje, jakie ma zamiary. Część z nich poddana została szykanom – przeniesiono ich do innego miejsca pracy, zwolniono z pracy, nie otrzymali oni pasz-portu na wyjazd z Polski do określonego państwa Europy Zachodniej. Może do dziś nie zdają sobie sprawy z tego, kto się bezpośrednio do tego przyczynił? Pierwszymi osobami, o których informował mjr. Kaczmarza, byli pracujący w restauracji Kosmos, o czym wspomniano wcześniej⁷³.

Następną czternastoosobową grupą osób, których kontakty znalazły się w zainte-resowaniu zwiadu WOP, a objętych działaniami TW „Karola”, stanowili nawiązujący kontakty z obywatelami RFN czy innych tzw. KK lub podejrzewani o to⁷⁴. Wśród

———————

• Tamże.

• Byli to: Mieczysław Morasiewicz, Günter Gompper, Marianna Miniach, Edward Dąbrowski, Ma-rek Fliegier, Wacław Janowski, Mieczysław Długosz, Stefania Bula, Jerzy Werner, Janusz Nau-mowicz, Ireneusz Sip, Andrzej Burzyński, Anna Strocka, Tadeusz Strocki. Tamże, Notatka służ-bowa z 20 IX 1972 r., k. 20-22; tamże, Notatka służbowa z 10 X 1972 r., k. 25-28; tamże, Wyciąg dla SB KPMO w Kłodzku z 11 X 1972 r., k. 24; tamże, t. 2 (Teczka pracy TW „Karol”), Informacja TW „Karol” z 12 IV 1973 r., k. 31-32. Gompper zaliczany był także do aktywistów Świadków Jehowy. Tamże, Informacja z 29 V 1973 r., k. 48-49 i 50; tamże, Notatka służbowa z 30 XI 1972 r., k. 35-36; tamże, t. 2, Informacja z 18 IX 1973 r., k. 59-61; tamże, Notatka z 14 VII 1973 r., k. 53-54; tamże, Notatka z 3 IV 1978 r., k. 190-193; tamże, Informacja z 28 VI 1978 r., k. 202-204. Na informacji znajduje się dekretacja o treści „Całość materiałów w sprawie ob. Fligiera i jego kontaktów z terenu Poznania – przesłać do Wydz. PG KWMO Poznań i do wiadomości Wydz. PG KWMO Wałbrzych. 30.06.1978”; tamże, Informacja z 30 VI 1982 r., k. 283-285; tamże, Informacja z 27 VII 1974 r., k. 88-89; tamże, Informacja z 5 XII 1974 r., k. 93-96. Na dokumencie tym Kaczmarz zanotował: „Przystąpić do opracowania ob. W. Jerzy w charakterze tajnego współpracownika, sprawdzić czy faktycznie muzycy z kawiarni »Piekiełko« mają otrzy-mać mikrofony z RFN oraz kto ma je dostarczyć”; tamże, Informacja z 26 XI 1974 r., k. 97-98; tamże, Informacja z 10 XII 1974 r., k. 102-103; tamże, Informacja z 26 I 1976 r., k. 140-141; tamże, Informacja z 20 II 1976 r., k. 142-144.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 121

nich znajdowała się także Irena Jankowska. Według TW prowadziła ona podejrzane rozmowy z Niemcami. Poinformowano o tym SB KPMO w Kłodzku, która potwier-dziła te doniesienia. Na tej podstawie zwolniono Jankowską z pracy w restauracji „Zagłoba” i zatrudniono w bufecie na stacji kolejowej Kudowa-Zdrój⁷⁵. Podobne kon-takty, o których napisał TW „Karol”, utrzymywała Danuta Bomba. Kaczmarz nakazał rozpoznać je swoim oficerom, „mając na uwadze wykorzystanie jej [tj. D. Bomby – G.G.] w charakterze źródła informacji” – podkreślił⁷⁶. Pilnie śledzono także kontakty Polaków mieszkających za granicą, którzy przyjeżdżali do Kudowy czy innego mia-steczka, oraz turystów, szczególnie z Europy Zachodniej⁷⁷. Sporą grupę znajdującą się w zainteresowaniu TW „Karola”, podejrzewano o kupowanie dewiz od cudzo-ziemców⁷⁸. Kolejna kategoria osób budząca zainteresowanie zwiadu WOP zajmowała się sprzedażą wyrobów ze złota⁷⁹.

Inną grupę stanowiły osoby, które pośrednio łączyły się z ochroną granicy pań-stwowej oraz wyjazdem z Polski. Jedną z form emigracji z PRL był legalny wyjazd z kraju i pozostanie na emigracji. Przed wyjazdem SB, która wydawała paszport, chciała mieć całkowitą pewność, że dana osoba powróci. W praktyce takiej pewności nie miała, ale drogą agenturalną szukała informacji o jej ewentualnym zachowaniu się. O nielegalne przekroczenie granicy z Polski do Austrii lub Szwecji oficerowie Wydziału II SBWOP podejrzewali Monikę Mierzwińską⁸⁰, Kazimierza Włodarczyka,

———————

• Tamże, Informacja z 29 V 1973 r., k. 45-46; tamże, Wyciąg z informacji, k. 47.

• Tamże, Informacja z 16 X 1980 r., k. 245-246.

• Byli wśród nich: Jerzy Wolniewicz, Peter Kindel i Ryszard Klops. Tamże, Informacja z 5 II 1974 r., k. 69-70; tamże, Informacja z 28 X 1974 r., k. 93-96; tamże, Informacja z 5 VIII 1982 r., k. 286-289. Na innym dokumencie Kaczmarz zanotował, że 8 listopada 1982 r. przyjął informację od TW „Harfa”, który rozmawiał z Klopsem. Ten powiedział mu, że na Wszystkich Świętych przyjechały z RFN do niego córki, aby złożyć na grobie matki kwiaty, a on do nich się nie wybiera, ponieważ zaostrzono przepisy o wydawaniu paszportów. Kaczmarz zanotował, że powyższa informacja jest obiektywna i prawdziwa. Klops ze względu na kontakt z RFN oraz na jego osobowość pozostawał pod kontrolą operacyjną. „Odpisy informacji − podał Kaczmarz − włączyć do teczki TW »Karol« jako sprawdzenie źródła”. Tamże, t. 1, Informacja z 9 XII 1982 r., k. 113.

• Obejmowała ona: Romana Grajtnera, Annę Bućko, Ferenca Volgyesi, Barbarę Kosel, Mariannę Łebkowską i Jerzego Blumerskiego. Tamże, Informacja z 12 IV 1973 r., k. 33-34; tamże, Infor-macja z 5 XI 1973 r., k. 64-66 i 81-82; tamże, Informacja z 14 IV 1973 r., k. 37-38; tamże, Informacja z 14 IV 1973 r., k. 39-40. O działalności tej osoby w restauracji „Kosmos” służby specjalne nie-wiele wiedziały, a ta informacja była pierwszą. Tamże, Informacja z 21 IV 1975 r., k. 115-120.

• TW „Karol” donosił, że zajmowały się tym: Irena Soierk, Janusz Łebkowski, Tadeusz Komp, Włodzimierz Rzążewski, Jadwiga Kuczak, Andrzej Katelski, Adam Podhalicz i Jerzy Brzeziński. Tamże, Informacja z 5 XI 1973 r., k. 62-63; tamże, Informacja z 29 IV 1974 r., k. 83-85; tamże, Notatka służbowa z 27 VII 1975 r., k. 124-125. Informację o tym, że T. Kompa sprzedaje w Dusz-nikach-Zdroju wyroby ze złota, uzyskał w czasie rozmowy z małżonką. Nie wyjawiła TW wszyst-kich szczegółów i nie była świadoma, że wykorzysta to w postaci donosu. Tamże, Informacja z 29 IX 1975 r., k. 129-130; tamże, Notatka służbowa z 24 VII 1975 r., k. 127-128; tamże, Infor-macja z 3 II 1976 r., k. 145-146; tamże, Informacja z 22 XII 1975 r., k. 136-137; tamże, Informacja z 26 I 1976 r., k. 147-148; tamże, Informacja z 17 X 1983 r., k. 318-320.
• Tamże, Informacja z 29 V 1973 r., k. 42-44; Informacja z 14 VII 1973 r., k. 51-52.

122                                                             Grzegorz Goryński

że po wyjeździe do Belgii odmówi powrotu do Polski⁸¹, Teresę Siedlaczek, że nie zechce także powrócić z Austrii⁸², Stefana Kordana o nielegalne zbiorowe przekro-czenie granicy państwowej⁸³, zaś Elżbietę Herman o odmowę powrotu do Polski⁸⁴. TW „Karol” dostarczył także informacji o Marku Kujdzie, zatrzymanym na terenie CSRS z przemytem⁸⁵, Mieczysławie Kotulu⁸⁶ czy Wojciechu Marciniaku, który z Gre-cji nie wrócił i starał się o wyjazd do Kanady lub Australii⁸⁷.

TW „Karol” dostarczył Zwiadowi WOP informacje o Bolesławie Wieczorkiewi-czu. Wyjechał on legalnie do Kanady, z której wrócił, ale do RFN. Odmówił on po-wrotu do kraju i przebywał w obozie przejściowym dla uciekinierów z państw socja-listycznych⁸⁸. Włodzimierza Rzążewskiego podejrzewano także o zamiar wyjazdu z Polski i odmowę powrotu⁸⁹, zaś Jana Kołodzieja o próbę przemytu towarów do CSRS⁹⁰.

Zwiad WOP interesowały też informacje o nadużyciach osób zatrudnionych na kierowniczych stanowiskach⁹¹. TW „Karol” doniósł także o niewłaściwym traktowa-niu będących na przeszkoleniu rezerwistów przez szkolących ich oficerów. Był na nim także Zbigniew Pleskacz⁹². Inne donosy dotyczyły osób, które nie miały związku z jakąkolwiek działalnością dotyczącą ochrony granicy państwowej⁹³.

Ciekawostką był donos TW „Karola” z początku stycznia 1977 r. dotyczący Jovana Mratinkovica, obywatela Jugosławii. Jugosłowianin przebywał wówczas

———————

• AIPN, sygn. Wr 0019/65, t. 1, Informacja z 25 XI 1974 r., k. 49-50; AIPN, sygn. Wr 0019/65,

• 2, Informacja z 12 IV 1974 r., k. 79-80.
• Tamże, t. 2, Informacja z 27 IV 1981, k. 254-255.

• Tamże, Informacja z 3 VII 1981 r., k. 262-264.

• Tamże, Informacja z 4 VII 1978 r., k. 207-209. Na informacji zadekretowano „ppłk Kaczmarz – TW będący na łączności ppor. Bienia podał, że kontakt ob. Herman zam. w Szwecji jest ucieki-nierem i on zaprosił ją do Jugosławii na spotkanie. Syn Hermanowej pełni służbę zawodową w Marynarce Wojennej w Kołobrzegu w stopniu bosmana. Odpis informacji przesłać do Wydz. Paszportów i WSW w Gdyni. TW Karol wykorzystać do rozpoznania powiązań ob. Herman z uciekinierem zam. w Szwecji, zwłaszcza dane o miejscu pracy i osobowości uciekiniera oraz zainteresowania. 7.09.78 r.”.

• Tamże, Informacja z 19 X 1981 r., k. 265-266.

• Tamże, Informacja z 9 XII 1982 r., k. 300-302.

• Tamże, Informacja z 19 I 1987 r., k. 372-373.

• Tamże, Informacja z 27 I 1975 r., k. 108-109.

• Tamże, Informacja z 22 IX 1976 r., k. 159-161.

• Tamże, Informacja z 3 IV 1978 r., k. 195-198.

• Donosy o tej treści składał TW „Karol” na Grzegorza Wolfsona, Zygmunta Ziętka i Ryszarda Jędrzejewskiego. Tamże, Informacja z 5 II 1974 r., k. 72-73; tamże, Informacja z 5 II 1974 r.,

• 77-78.

• Tamże, Informacja z 12 III 1979 r., k. 223-225. Zadekretowano na niej: „Zgadzam się na przeka-zanie odpisu informacji do Wydz. WSW Nysa. 14.03.79”.

• Dotyczyły one Barbary Harasiuk oraz (?) Oziębłowskiego, (?) Rudomino, inspektora budownic-twa UM w Dusznikach-Zdroju, Felicji Wolfson, psycholog ze SP w Dusznikach-Zdroju, Krzysz-tofa Banacha, Tadeusza Kuznika. Tamże, Informacja z 3 IV 1978 r., k. 194-195; tamże, In-formacja z 10 XI 1980 r., k. 247-248; tamże, Informacja z 29 I 1982 r., k. 270-272; tamże, Informacja z 23 V 1983 r., k. 309-310; tamże, Informacja z 28 II 1984 r., k. 325-327.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 123

w kawiarni „Piekiełko”, do której wszedł Kazimierz Górski, trener kadry narodowej w piłce nożnej, wraz z czteroosobowym towarzystwem. Po pewnym czasie Mratin-kovič podszedł do niego i nawiązał z nim rozmowę o meczu reprezentacji Polski. Wynikało z niej, że Górski nie znał osobiście swojego jugosłowiańskiego rozmówcy. Kaczmarz zlecił, aby TW, gdy Jugosłowianin ponownie przyjdzie do „Piekiełka”, na-wiązał z nim kontakt i ustalił cel jego przyjazdów do Kudowy-Zdroju i czym się on zajmuje w życiu prywatnym. Nakazał także, aby zwracał on uwagę na jego kontakty⁹⁴.

Inną formę donosów składanych przez TW „Karola” stanowiły pisane charaktery-styki osób, którymi zainteresowany był zwiad WOP. Dotyczyło to głównie Polaków, ale i Włochów odwiedzających „Piekiełko”⁹⁵.

TW „Karol” składał też doniesienia dotyczące nastrojów wśród mieszkańców Ku-dowy-Zdrój. „Odnośnie VIII Zjazdu Partii pracownicy zatrudnieni w kaw. »Pie-kiełko« w Kudowie Zdroju w ogóle nie interesują się tym zagadnieniem – napisał. Są niektórzy pracownicy, którzy w ogóle nie wiedzą, że taki zjazd odbędzie się”⁹⁶. Infor-mował ponadto, że w czasie rozmów z kuracjuszami na temat zjazdu nie przejawiali oni zainteresowania tą problematyką. Zdarzały się tylko pojedyncze wypowiedzi mó-wiące, że przed zjazdem poprawiło się zaopatrzenie w art. przemysłowe i spożywcze. „Partia chcąc uniknąć zamieszek i wystąpień pracowników przed Zjazdem – mówili – rzuciła na rynek niezbędne artykuły dla ludności”⁹⁷. TW dodał też, że w Kudowie brakowało węgla i były trudności z jego kupnem. Mieszkańcy wyrażali z tego powodu niezadowolenie⁹⁸.

Inny donos dotyczył sytuacji społeczno-politycznej w Polsce podczas strajków z sierpnia 1980 r. TW posłużył się tu informacjami uzyskanymi nie tylko od osób, ale także własnej żony. Dotyczyło to pracowników ZEM z Dusznik-Zdroju. Podał on, że zakład pracował normalnie, ale pracownicy, szczególnie fizyczni, dyskutowali o speł-nieniu ich postulatów przez dyrekcję − najważniejszy dotyczył podwyżki płac, kto i ile dostanie. Jeśli podwyżka płac byłaby niesprawiedliwa lub by jej nie było, to mieli oni powtórnie zastrajkować, zaznaczył TW „Karol”. Do strajków na Wybrzeżu ro-botnicy ZEM podchodzili z rozwagą. Uważali, że był on robotniczym sprzeciwem przeciwko niewłaściwym posunięciom administracji. Źródło podkreśliło, że ostatnio pojawiły się wśród pracowników tego zakładu obawy i głosy, że strajk na wybrzeżu trwa za długo i powinni przystąpić do pracy, ponieważ „pociąga to za sobą duże straty”⁹⁹.

———————

• Tamże, Informacja z 10 I 1977 r., k. 165-167.

• Dotyczyły one Marka Jasińskiego, Stanisława Więcka, Jana Dunsta, Mieczysława Biernacika, Marka Kujdy, Eugeniusza Jerzego Czajkowskiego i Zdzisława Czarneckiego. Tamże, Informacje z: 10 X 1977 r., k. 179-181; 28 VI 1979 r., k. 205-206; 11 XII 1978 r., k. 215-217; 15 I 1979 r., k. 218-219; 22 X 1979 r., k. 229-231; 17 IV 1985 r., k. 351-353 oraz Notatka służbowa z 11 I 1984 r., k. 323-324.
• Tamże, Informacja z 28 I 1980 r., k. 232-233.

• Tamże.

• Tamże.

• Tamże, Informacja z 26 VIII 1980 r., k. 243-244.

124                                                             Grzegorz Goryński

W innej informacji TW „Karol” komunikował o zamiarze przeprowadzenia

31 grudnia 1980 r. strajku przez pracowników orkiestr rozrywkowych w całym kraju¹⁰⁰.

Nastroje pracowników lokali rozrywkowych i wczasowiczów w latach osiemdzie-siątych stanowiły częsty temat meldunków TW „Karola”. Były one złe. Wpływ na to miał brak podstawowych artykułów: alkoholu, papierosów i kawy, jak donosił w po-łowie marca 1981 roku¹⁰¹.

W październiku 1983 r. Czesław Kaczmarz zlecił TW, aby w czasie wykonywanej pracy ustalał wypowiedzi i stosunek ludzi dotyczących przyznania Lechowi Wałęsie nagrody Nobla¹⁰².

Inny donos dotyczył kontaktów Wiesława Majcherczyka z księdzem mieszkają-cym w Warszawie¹⁰³.

TW „Karol” informował Kaczmarza o działalności osób duchownych. Jednym z nich był proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Szczytnej¹⁰⁴. W czasie rozmów indywidualnych i głoszonych kazań bardzo krytycznie mówił on o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. Jak podkreślił TW, ksiądz wykazywał wybitnie wrogi sto-sunek do ustroju PRL, a przy każdej okazji krytykował władze partyjne i państwowe. Przy rozdziale darów dla parafian nie kierował się warunkami, w jakich żyła rodzina, tylko jej stosunkiem do ówczesnego ustroju oraz przynależnością do parafii. Zadanie, jakie otrzymał TW, dotyczyło ustalenia stosunku mieszkańców do wypowiedzi księ-dza proboszcza podczas kazań oraz nazwisk osób popierających go, jak również ta-kich, którym dał on dary mimo dobrych warunków materialnych¹⁰⁵.

Jedną z osób, o której TW napisał informację, była kelnerka z restauracji „Szczyt-nianka” o imieniu Irena. Odniosła się ona do zmiany proboszcza w Szczytnej. Stwier-dziła, że poprzedni był dobrym organizatorem i mówił prawdę na kazaniach. Przez to zdobył sobie autorytet i zaufanie wśród społeczeństwa Szczytnej. Nowy taki już nie był¹⁰⁶. Z informacji tej dowiedzieć się można, że odwołano proboszcza na wniosek władz wojewódzkich (?), a do zadań TW „Karola” należało ustalenie w rozmowie z Ireną stosunku księdza do zapowiadanych zmian w Polsce oraz treści głoszonych kazań¹⁰⁷.

Inny donos dotyczył księdza Mariana Hawryszczuka, proboszcza parafii w Dusz-nikach-Zdroju. TW „Karol” napisał w nim, że słuchał jego kazania. Ksiądz w sposób nerwowy i głośny mówił o zarzutach władz, dotyczących jego mieszania się do poli-tyki¹⁰⁸.

———————

1. Tamże, Informacja z 1 XII 1980 r., k. 250-251.

1. Tamże, Informacja z 16 III 1981 r., k. 252-253.

1. Tamże, Informacja z 17 X 1983 r., k. 318-319

1. Tamże, Informacja z 13 IV 1982 r., k. 276-278.

1. Tamże, Informacja z 30 VI 1982 r., k. 281-282.

1. Tamże.

1. Tamże, Informacja z 10 IX 1982 r., k. 292-293.

1. Tamże.

1. Tamże, Informacja z 30 VI 1982 r., k. 294-295.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 125

Duże zainteresowanie władz PRL budziły nastroje Polaków wobec pielgrzymek do ojczyzny Ojca Świętego Jana Pawła II. Znalazły się one w ustaleniach TW „Ka-rola” oraz jego donosach. W jednym z nich przekazał, że wśród mieszkańców Dusz-nik-Zdroju i Szczytnej istniało duże zainteresowanie przyjazdem papieża do Polski. Wyrażali oni przekonanie, że przed jego przybyciem Rada Państwa ogłosi amnestię dla osób aresztowanych po wprowadzeniu stanu wojennego. TW „Karol” podkreślił, że mieszkańcy wypowiadali się na temat pojednania, jakie Ojciec Święty zaproponuje podczas rozmów z władzami PRL. Jan Paweł II, ich zdaniem, będzie też zabiegał w rozmowach do wprowadzenia większych swobód w kraju. Wspominał także o du-żym zainteresowaniu ludności wyjazdem do Wrocławia na spotkanie z Janem Pawłem II. Nie było jeszcze, jak podkreślił, informacji ze strony miejscowych duchownych, czy będą organizowane zbiorowe pielgrzymki. Zadanie, jakie Kaczmarz określił TW „Karol”, miało dotyczyć dalszego śledzenia wypowiedzi mieszkańców Dusznik i Szczyt-nej o przyjeździe papieża do Polski oraz czy księża będą organizowali wyjazdy wier-nych do miejscowości, w których będzie on przebywał, jak też w jaki sposób zostaną one zorganizowane¹⁰⁹.

Również cztery lata później zwiad WOP interesowały nastroje społeczne związane z kolejną pielgrzymką Ojca Świętego Jana Pawła II do Polski. TW „Karol” miał śle-dzić wypowiedzi i nastroje dotyczące tej wizyty¹¹⁰.

Innym z duchownych, który znalazł się w zainteresowaniu TW „Karola”, był pro-boszcz parafii w Dusznikach-Zdroju Mirosław Wójtowicz. Informator przekazał, że ksiądz w kazaniach nie poruszał tematów politycznych, a zajmował się głoszeniem Ewangelii i ją komentował. Przedstawiał też wiernym plany, jakie chciał zrealizować w czasie swego pobytu w parafii. Dotyczyć one miały remontu kościoła i jego oto-czenia, budowy kaplicy. Z prowadzonych rozmów TW dowiedział się, że parafianie darzyli proboszcza dużym zaufaniem. Podkreślił w donosie, że chętnie dawali pienią-dze na remont kościoła, a ksiądz rozliczał się przed wiernymi z ich wydatkowania¹¹¹.

TW „Karol” informował też o rozmowach ze Stanisławem Tomalą, fryzjerem ze Szczytnej. Opowiadał on o dwóch cywilach, którzy przyszli do niego do zakładu i wy-pytywali go o pracownika ZEM, pokazując jego fotografię. Tomala, według relacji Pleskacza, rozpoznał człowieka ze zdjęcia, ale nic konkretnego pytającym nie powie-dział. Dopiero w rozmowie z TW przyznał, że ukazany na fotografii człowiek rozpo-wszechniał „wrogie ulotki”, o czym wcześniej pytającym nie wspomniał. Ponadto Pleskacz scharakteryzował Tomalę, jako człowieka inteligentnego, grzecznego i tak-townego, niewykazującego większego zainteresowania sprawami politycznymi¹¹².

———————

1. Tamże, Notatka służbowa z 15 III 1983 r., k. 307-308.

1. Tamże, Informacja z 5 III 1987 r., k. 374-376.

1. Tamże, Informacja z 19 III 1984 r., k. 328-331. Zadanie, jakie TW „Karol” otrzymał, dotyczyło poznawania zamiarów w głosowaniu i ewentualnych działań mieszkańców Dusznik-Zdroju i Szczytnej przed wyborami do RN. W innym czasie – w połowie listopada 1984 r. miał on w rozmowach ze znajomymi i sąsiadami ustalić tło nieporozumień między ks. Wójtowiczem a jego wikarym. Tamże, Notatka służbowa z 14 XI 1984 r., k. 343-344.

1. Tamże, Informacja z 3 VII 1984 r., k. 334-336. Donos ten był ważny dla zwiadu WOP, gdyż Kaczmarz zaznaczył, że należy sporządzić odpis tej informacji i włączyć do SOS (sprawa

126                                                             Grzegorz Goryński

TW „Karol” informował oficera prowadzącego także o zachowaniu mieszkańców. „Od dłuższego czasu – napisał on – na terenie Szczytnej, jak również w Dusznikach Zdroju nie słyszy się żadnych sygnałów na temat działalności podziemia byłej »Soli-darności«. Osobiście nie spotkałem się jak również nie słyszałem od innych osób by były rozpowszechniane ulotki. Byli działacze z Dusznik również zachowują się spo-kojnie i nie prowadzą żadnej działalności”¹¹³.

Kolejne zadanie, jakie TW otrzymał od mjr. Wojciechowskiego, dotyczyło śledze-nia nastrojów społecznych, a szczególnie robotniczych, oraz wypowiedzi dotyczą-cych kampanii przed X Zjazdem PZPR¹¹⁴.

Zresztą ten wątek pojawiał się w wielu informacjach składanych przez Pleskacza. Dotyczyły one m.in. zachowań mieszkańców Szczytnej podczas obchodów święta 1 maja. Napisał on, że w tym dniu był spokój. Nie kolportowano wrogich ulotek. Stwierdził tylko negatywne wypowiedzi skierowane pod adresem władz, ponieważ zabroniono sprzedaży piwa i alkoholu. Źle mieszkańcy oceniali także organizację święta ograniczoną tylko do przemarszu i wysłuchania referatów. Zabrakło imprez sportowo-rozrywkowych, w których mieszkańcy masowo uczestniczyli, jak w po-przednich latach. Jeśli chodzi o nastroje przed X Zjazdem PZPR, środowisko robot-nicze na ten temat nie prowadziło żadnych dyskusji¹¹⁵.

Miesiąc później, w kolejnej informacji TW podał, że nie ma rozmów na temat zjazdu, natomiast szczególnie gorące dyskusje dotyczyły rozgrywek w piłkę nożną podczas Mistrzostw Świata. Dużo mówiło się także na temat walki z nadmiernym piciem alkoholu, ale robotnicy, jak zanotował TW, tego nie przestrzegają i do restau-racji przychodzą na „pijaństwo”. Nie widział on i nie słyszał, aby kolportowano wro-gie pisma dotyczące zjazdu lub innych spraw¹¹⁶.

Inne zadania stawiane TW „Karolowi” dotyczyły śledzenia sytuacji szczególnie pod kątem powstawania „nielegalnych” struktur związków zawodowych w kraju, kol-portażu „wrogich ulotek i pism” oraz zwolnienia z więzienia byłych działaczy „Soli-darności”¹¹⁷.

TW „Karol” mimo, jak to podkreślił, kontaktu z pracownikiem Huty Szkła „Su-dety” w Szczytnej nie słyszał, aby tworzone były na jej terenie nielegalne struktury „Solidarności”, ani o pojawieniu się ulotek lub wrogich pism. Dotarły do niego tylko narzekania robotników na postępującą inflację oraz wzrastające ceny różnych towa-rów¹¹⁸.

Przedstawiona analiza informacji składanych przez TW „Karola” oficerowi pro-wadzącemu zwiadu WOP, a dokładniej Grupy Operacyjnej Sudeckiej Brygady WOP w Dusznikach-Zdroju, ukazuje dosyć szerokie jego zainteresowania. Nie ograniczały

———————

operacyjnego sprawdzenia) „Wędrowiec”. Natomiast jego zwierzchnik płk Dudek zadekretował na niej, aby „odpis przekazać oficerowi prowadzącemu sprawę operacyjną. 9.07.84 r.”.

1. Pisownia oryginalna. AIPN, sygn. Wr 0019/65, t. 2, Informacja z 7 III 1986 r., k. 356-357.

1. Tamże.

1. Tamże, Informacja z 19 V 1986 r., k. 360-361.

1. Tamże, Informacja z 16 VI 1986 r., k. 362-369.

1. Tamże, Informacja z 4 XI 1986 r., k. 366-367.

1. Tamże, Informacja z 24 XI 1986 r., k. 368-369.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 127

się one tylko, jak wielu oficerów tego pionu jeszcze sugeruje, do spraw związanych z ochroną granicy państwowej PRL. Na przykładzie tego TW stwierdzić można jed-noznacznie, że wykorzystywany był także on do walki z Kościołem katolickim oraz przeciwko NSZZ „Solidarność”. Działalność w tym zakresie wcześniej, w sposób za-kamuflowany, zawarto w tzw. kontrwywiadowczej ochronie kraju. Po 1982 r. mie-ściła się ona w katalogu obowiązków Zwiadu WOP¹¹⁹.

W czasie współpracy TW „Karola” ze zwiadem WOP odbyto z nim łącznie ok. 170 spotkań, na których przekazał on ponad 131 różnych informacji stanowiących zainteresowanie oficerów tej instytucji. Był on płatnym współpracownikiem. Otrzy-mywał wynagrodzenie w zależności od przekazanych informacji – ich ilości i wartości operacyjnej. W przypadku gdy nic nie przekazał, otrzymywał „zwrot kosztów do-jazdu”. Wysokość wypłat jednostkowych (na jednym spotkaniu) była zróżnicowana i wahała się od 100 do 500 zł. Na początku lat osiemdziesiątych kwota zwiększyła się do 800-1000 zł¹²⁰.

Wystąpienia robotników przeciwko działalności władz komunistycznych, szcze-gólnie w roku 1976 oraz latach osiemdziesiątych, sprawiły, że do zwalczania opozycji demokratycznej w PRL skierowano wszystkie możliwe siły, w tym także Wojska Ochrony Pogranicza. Na podstawie Porozumień z 1982 r. zawartych między Zarzą-dem Zwiadu WOP a Departamentami MSW w sposób jawny i niejawny uczestniczyły one w tym procesie.

6. TW „Karol” w lokalu kontaktowym (LK) „Polanka”

Chociaż dokument formalny (Raport o zezwolenie) na wprowadzenie tego TW do lokalu kontaktowego „Polanka” sporządzono w połowie 1978 r., faktycznie stało się to znacznie wcześniej, bo już w 1973 r. W Raporcie Czesław Kaczmarz ocenił Ple-skacza następująco: „W toku dotychczasowej współpracy [przez prawie 6 lat – przyp. G.G.] wykazał się dobrym współpracownikiem, na planowe spotkania przychodzi punktualnie, stawiane zadania do wykonania wykonuje należycie. Współpracę z na-szymi organami traktuje poważnie i dąży do zdobycia interesujących nas wiadomości. Dotychczas przekazał 71 informacji¹²¹, które zostały potwierdzone przez inne źródła, dlatego też wymienionego należy uważać za jednostkę uczciwą, sumienną i spraw-dzoną. TW »Karol« na terenie Polanicy Zdroju jest mało znany, również osoby za-mieszkałe w budynku, w którym mieści się LK oraz w najbliższym otoczeniu nie

———————

1. Szerzej: Historyczno-prawna analiza…, s. 214-216. Zob. Zarządzenie Ministrów Spraw We-wnętrznych i Obrony Narodowej z 29 sierpnia 1966 r. w sprawie zasad i form współdziałania jednostek Zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza MON z jednostkami Służby Bezpieczeństwa MSW (pismo AZ-V-06285/66), AIPN, sygn. Ka 093/100, t. 8, k. 309-312.

1. Tamże, sygn. Wr 0019/65, t. 2, Wyniki spotkań, k. 10-17; tamże, t. 1, Arkusz wypłat i świadczeń na rzecz TW nr ewid. 11591, k. 75-77.

1. Tamże, t. 1, Charakterystyka TW „Karol” z 23 II 1978 r., k. 105-106. W informacji tej Kaczmarz podał, że przez sześć lat współpracy przekazał zwiadowi WOP ogółem 58 informacji, z czego 20 przekazano dalej do wykorzystania przez SB i MO.

128                                                             Grzegorz Goryński

znają źródła i bez obaw dekonspiracji można odbywać z nim spotkania. W celu – jak podkreślił Kaczmarz – podniesienia kultury pracy i zapewnienia konspiracji odbywa-nych spotkań proszę o wyrażenie zgody”¹²². I taką zgodę zastępcy dowódcy SBWOP ds. zwiadu płk. Józefa Rudawskiego następnego dnia uzyskał.

Faktycznie TW „Karol” po raz pierwszy do LK „Polanka” wszedł 11 marca 1973 r., czyli ponad miesiąc po zwerbowaniu go do współpracy ze zwiadem WOP¹²³. Nie o datę tu jednak chodzi, ale o sam fakt, że bywał on w tym miejscu, pisał informacje i pokwitowania za otrzymywane wynagrodzenie. Wybrał je kpt. Czesław Wojcie-chowski i wspólnie z mjr. Włodzimierzem Klimowiczem w marcu 1967 r. zorganizo-wali w nim tzw. lokal kontaktowy¹²⁴.

Mieszkanie, o którym mowa, znajdowało się przy ulicy Harcerskiej 10 m 1 w Po-lanicy-Zdroju i należało do Anieli i Władysława Tarkowskich. Jego wybór poprze-dzony został różnymi działaniami proceduralnymi przeprowadzonymi pod koniec 1966 r. mającymi potwierdzić trafność wyboru. Uzasadnienie kpt. Wojciechowski przedstawił szefowi Wydz. II SBWOP 26 listopada tr., a ppłk Stefan Miodek zatwier-dził je 5 grudnia. O wyborze zadecydowało kilka powodów, przede wszystkim zna-jomość Tarkowskiego przez oficerów zwiadu WOP, a szczególnie osobista przez Wojciechowskiego, który napisał, że Tarkowski był pozytywnie ustosunkowany do organów zwiadu WOP i chętnie udzielał im informacji. Tarkowscy pracowali zawo-dowo: Aniela w miejscowym przedszkolu, a Władysław w restauracji „Szczytnianka” − był tam kelnerem. Wojciechowski zaznaczył, że w stosunku do władzy ludowej i przemian społeczno-politycznych zachodzących w Polsce odnosili się oni pozytyw-nie. Warunki materialne mieli bardzo dobre. Od rana do popołudnia w mieszkaniu nikogo nie było. Co najważniejsze, Tarkowscy wyrażali zgodę na korzystanie z ich mieszkania przez zwiad WOP¹²⁵.

Wniosek na założenie LK Wojciechowski złożył 21 marca 1967 r. Trzy dni póź-niej wspólnie z mjr. Klimowiczem przeprowadził z nimi rozmowę, uzyskując ich zgodę na odpłatne¹²⁶ wykorzystywanie tego mieszkania (5-7 razy w miesiącu na kilka godzin) do celów służbowych. Tarkowscy zgodzili się na te warunki i zobowiązali się

———————

1. Tamże, Raport o zezwolenie na wprowadzenie do LK „Polanka” TW „Karol” z 18 V 1978 r., k. 103.

1. Tamże, Arkusz spotkań, k. 10.

1. Tamże, sygn. BU 2499/341, k. 21-23. Zasady organizowania i korzystania z takich lokali określał rozdział VI Instrukcji o środkach i formach pracy organów zwiadu WOP wprowadzonej Zarzą-dzeniem Głównego Inspektora Obrony Terytorialnej nr 0160/GIOT z 13 III 1966 r. Zgodnie z zamieszczoną tam definicją „LK” organizować go należało w mieszkaniach prywatnych za zgodą właściciela lub osoby, która tym mieszkaniem dysponowała.

1. Tamże, sygn. Wr 0019/108, Uzasadnienie doboru i plan opracowania kandydata na właściciela LK z m. Polanica-Zdrój z 26 XI 1966 r., k. 18-21.

1. Za udostępnienie dla zwiadu WOP pokoju na LK Tarkowscy otrzymali 85 kwartalnych wypłat na łączną sumę ponad 78 700 zł. Jednostkowe płatności były zróżnicowane. Początkowo wyno-siły 300 zł, a później się stopniowo zwiększały. W 1976 r. osiągnęły one 700 zł, a w 1982 r. − 1000 zł. Od 1984 r. wypłaty opiewały na kwotę 1600 zł. Trzy lata później wynosiły już 2500 zł, aby w 1988 r. osiągnąć wysokość 3500 zł. Tamże, Arkusz wypłat i świadczeń na rzecz LK nr rej. 5484, k. 67-73.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 129

do zachowania powyższego faktu w ścisłej tajemnicy. Umowę podpisała Tarkowska, a Tarkowski zobowiązanie¹²⁷.

Fot. 2. Władysław Tarkowski

Źródło: AIPN, Wr 0019/108

Podczas spotkania Tarkowska zakomunikowała oficerom, że zna się na pracy kon-spiracyjnej, ponieważ w czasie okupacji była łączniczką w ruchu oporu¹²⁸.

Ze wspomnianego LK korzystać początkowo mieli: kpt. Czesław Wojciechowski – pomocnik kierownika sekcji zwiadu WOP (miał spotykać się z trzema TW) i kpt. Ignacy Jezierski – dowódca Placówki „Radków” (kontakt z jednym TW)¹²⁹.

———————

1. Tamże, Rezultat pozyskania – cz. III Kwestionariusza TW z 23 III 1967 r., k. 14; tamże, Zobo-wiązanie z 24 III 1967 r., k. 205 i Umowa z 24 III 1967 r., k. 206.

1. Tamże, Zeszyt ewidencyjny kandydata na TW – LK „Polanka” nr rejestracyjny 5484, k. 17.

1. Tamże, Raport o zatwierdzenie założonego LK w Polanicy-Zdroju z 28 III 1967 r., k. 49-51. Raport ten ppłk Miodek zatwierdził 1 IV 1967 r. Przez pierwszy okres do 31 III 1978 r. lokalem tym zajmował się kpt. Wojciechowski, który w tym dniu przekazał go mjr. Mieczysławowi Słom-czyńskiemu, kierownikowi Grupy Operacyjnej WOP w Dusznikach-Zdroju. Dnia 23 XI 1984 r. obiekt ten ponownie przyjął mjr Czesław Wojciechowski, kierownik TGO w tej miejscowości, a 16 XII 1987 r. przekazał go por. Krzysztofowi Iwanowskiemu, który ten lokal zamknął. Tamże,

130                                                             Grzegorz Goryński

Lokal był wielokrotnie sprawdzany, czy nie został zdekonspirowany. Dbali o to właścicielka oraz wprowadzający TW oficerowie zwiadu. W jednej z rozmów sonda-żowych z oficerem Tarkowska powiedziała, że dotychczas (13 stycznia 1983 r.) nikt z osób postronnych nie wie o korzystaniu z jej mieszkania przez zwiad WOP. Nad-mieniła, że przychodziło do niej dużo znajomych osób: miejscowych i przyjezdnych. Ponadto wszyscy sąsiedzi wiedzieli, że ona, jak i jej sąsiadka, wynajmują na krótki okres pokoje. Dlatego wejście do jej mieszkania obcej osoby nie wzbudza żadnych podejrzeń i tym się nikt nie interesuje. Lokal ten był także zabezpieczany przez „ob-serwację”, którą prowadził inny oficer zwiadu podczas wprowadzania źródeł na spo-tkanie. TW, z którymi się w „Polance” spotykano, potwierdzali, że miejsce im odpo-wiada, a wejście i wyjście z niego jest całkowicie bezpieczne¹³⁰.

Podczas spotkania w marcu 1989 r. mjr. Wojciechowskiego z Tarkowskimi zwró-cili się oni do niego z prośbą o rozwiązanie istniejącej umowy na korzystanie z ich pokoju. Uzasadnili to podeszłym wiekiem i brakiem odpowiednich warunków. Po-nadto w 1988 r. Tarkowski został dotkliwie pobity przez dwóch nieznanych sprawców i przez długi czas leczył się w szpitalu. Odwiedzali ich także znajomi i dzieci, aby im pomagać. Ich wizyty, jak oboje przyznali, były trudne do przewidzenia, a przypad-kowe odkrycie w mieszkaniu dwóch nieznanych osób mogło zdekonspirować LK¹³¹.

Lokal kontaktowy „Polanka” funkcjonował ponad dwadzieścia dwa lata (od 24 marca 1967 do 5 maja 1989 r.)¹³². Przez ten okres odbywano spotkania z kilkudzie-sięcioma tajnymi współpracownikami. Byli to: „Bronek”, „Adaś”, „Julek”, „Janek”, „An-drzej”, „Harfa”, „Poldek”, „Jasia”, „Piotr”, „Wicenty”, „Kika”, „Bronek”, „Karol”, „Jadzia”, „Andrzej”, „Patrycja”, „Marek”, „Tupek”, „Wojtek”, „Zenek”, „Gemini”, „Lis”, „Czarny”, „Klon”, „Karina”, „Marek”, „Basia” i „Dulduś”¹³³.

7. Podsumowanie

Zwiad, będący jednym z głównych pionów organizacyjnych Wojsk Ochrony Po-granicza, starał się być od początku funkcjonowania tej formacji jej przysłowiowym okiem i uchem, która za naczelne swoje zadanie przyjęła „nie dopuścić do nielegal-nego przekroczenia granicy”. W pierwszych latach istnienia WOP jego oficerowie pracę wywiadowczą prowadzili na terytorium Polski oraz sąsiednich państw, z wyjąt-kiem ZSRR. Zakres zadań i zainteresowań zwiadu WOP zmieniał się z upływem czasu tak, aby na początku lat osiemdziesiątych XX w. osiągnąć zadaniową jed-ność z SB. Wpływ poszczególnych Departamentów MSW na Zarząd Zwiadu WOP

———————

Raport z 3 IV 1978 r., k. 137; tamże, Raport z 29 VI 1985 r., k. 18 oraz tamże, Raport z 16 XII 1987 r., k. 193.

1. Tamże, Notatka służbowa z 17 I 1983 r., k. 57 i z 20 II 1984 r., k. 58.

1. Tamże, Notatka służbowa z 24 IV 1989 r., k. 199.

1. Tamże, k. 20. Dnia 5 V 1989 r. szef Wydz. II SBWOP napisał: „Zgadzam się na rozwiązanie współpracy”.

1. Tamże, Wykaz TW przyjmowanych w LK „Polanka”, k. 75-76.

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 131

znacznie się zwiększał. Zamiast zajmować się głównie sprawami ochrony granicy państwowej, oficerowie zwiadu WOP wykorzystywali pozyskanych do współ-pracy tajnych współpracowników także do zdobywania informacji o osobach, które prowadziły działalność opozycyjną przeciwko tzw. bezpieczeństwu PRL, „rewizjoni-styczną i nacjonalistyczną”, o wszelkich kontaktach Polaków z cudzoziemcami, przede wszystkim pochodzących z „wrogich ośrodków zachodnich”, a także do walki z Kościołem katolickim, przeciwko NSZZ „Solidarność” i jego działaczom oraz in-nych zagadnień SB. Liczba tajnych współpracowników WOP była zmienna. Wyni-kało to głównie z tego, że pozyskiwano do tej współpracy sporo osób przypadkowych, często aby zaspokoić przełożonych i statystyki, a później je usuwano albo sami zwer-bowani kończyli współpracę. Świadczyć to może o słabej (powierzchownej) orienta-cji werbujących o danym człowieku. Wpływ na liczbę TW miała też sytuacja spo-łeczno-polityczna w Polsce, gdyż zwiad WOP zajmował się także zbieraniem informacji o nastrojach ludności pogranicza, szczególnie z różnych zakładów pracy, oraz o podejmowanych przez władze PRL niepopularnych działaniach, takich jak udział polskich wojsk u boku czterech innych państw pod przywództwem ZSRR w operacji „Dunaj ‘68” przeciwko opozycji demokratycznej w Czechosłowacji, wy-darzeniach w Polsce – Marzec ‘68, Grudzień ‘70, stan wojenny.

Sposób, w jaki TW działali, ukazuje nam analiza działalności Zbigniewa Pleska-cza, który przyjął pseudonim „Karol”. Każdą informację, uzyskaną nawet od własnej żony, przekazywał on oficerowi prowadzącemu. Informacji dotyczących spraw tzw. granicznych prowadzącym oficerom zwiadu SBWOP udzielał mało, by nie powie-dzieć niewiele. Stanowił on jednak stosunkowo aktywne, wiarygodne i cenne źródło informacji w innych obszarach, a jego denuncjatorska działalność była dobrze oce-niana i sowicie opłacana. Teren Kotliny Kłodzkiej ze względu na historyczne powo-jenne zmiany, wysiedlenia mieszkańców tych ziem oraz przesiedlenia repatriantów i duży ruch turystyczny, a także bliskość granicy polsko-czechosłowackiej należał do obszaru intensywnych działań zwiadu WOP. Bez opisania roli, jaką odgrywał Zbi-gniew Pleskacz w planach zwiadu WOP, nie sposób zrozumieć zakresu i mechani-zmów rządzących jego działalnością, a także praktycznych reguł działania operacyj-nego tego aparatu. Pleskacz był jednym z wielu tajnych współpracowników zwiadu WOP. Nie należał on do elity wywiadowców, ale z pewnością należał do grona spraw-nych informatorów. Dzięki niemu i innym TW system inwigilacji społeczeństwa w PRL przez lata ciągle doskonalono, aby mieć obywateli pod kontrolą. TW „Karol” dostarczał wielu przekonywujących dowodów po to, że mogli czuć się oni inwigilo-wani. W mniejszym lub większym stopniu wpływał on na losy poszczególnych osób, z którymi się stykał.

Zwiad WOP mimo czynionych wysiłków w uzyskiwaniu wiadomości od TW nie był w stanie zapewnić wysokiej skuteczności w zakresie ochrony granicy państwowej. Wa-hała się ona od 50 do 65% wszystkich zatrzymanych. To mało jak na możliwości zwiadu.

Rozpowszechniane głosy minimalizujące rolę i działalność funkcjonariuszy zwiadu WOP na tej podstawie należy uznać za mało przekonujące. Normatywy określające ich zadania oraz środki pracy, jakimi się oni kierowali, pokazują dobitnie, że wykonywali oni wspólnie z SB zadania i aktywnie działali w systemie komunistycznego aparatu

132                                                             Grzegorz Goryński

represji. Zapewniało to stosunkowo dużą skuteczność działania SB, a poprzez to ca-łego komunistycznego aparatu represji. Dzięki pracy funkcjonariuszy zwiadu i rzeszy tajnych współpracowników, takich jak „Karol”, możliwe było prawie półwieczne funkcjonowanie systemu zniewolenia w Polsce.

Bibliografia

Źródła archiwalne

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie

Wojskowe Biuro Historyczne/Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie

Opracowania

Archiwalia komunistycznego aparatu represji – zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Mu-siał, Kraków 2012

Bieniecki I., Działalność operacyjno-rozpoznawcza Zwiadu nadmorskich Brygad Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1965-70, cz. 1 i 2, „Biuletyn Centralnego Ośrodka Szko-lenia Straży Granicznej” 2007, nr 3 i 4

Bieniecki I., Przestępczość graniczna na polskim wybrzeżu w drugiej połowie XX wieku, Słupsk 2012

Bieniecki I., Wojska Ochrony Pogranicza w systemie ochrony i obrony granicy morskiej Polski w latach 1965-1991, Słupsk 2015

Bieniecki I., Zwiad nadmorskich brygad Wojsk Ochrony Pogranicza w latach 1965-1991. Zadania – struktura – działalność, [w:] Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa państwa. Praktyczne aspekty bezpieczeństwa. Edukacja dla bezpieczeństwa, t. 1, red.M. Ilnicki, A. Piotrowski, Poznań 2012

Ewidencja operacyjna i archiwum organów bezpieczeństwa PRL w latach 1944-1990. Zbiór normatywów, oprac. M. Komaniecka-Łyp, Kraków 2017

Frazik W., Kopka B., Majchrzak G., Dzieje aparatu represji w PRL (1944-1989). Stan badań, Warszawa-Kraków 2004

Goryński G., Podpułkownik Czesław Kaczmarz model kariery „zasłużonego w utrwalaniu władzy ludowej” na Dolnym Śląsku oficera zwiadu Sudeckiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2019, nr 17

Goryński G., Pułkownik Stefan Sobczak (Sobczuk) w służbie komunistycznego aparatu bezpieczeństwa, [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku, t. 2,Szczecin 2015

Goryński G., Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza widziany oczami jego szefa, płk. Stefana Sobczaka: ocena zaprezentowana na odprawie kadry kierowniczej tej formacji na po-czątku 1955 r., „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2012, nr 1 (10)

Grabowski Ł., Referat szefa Zarządu VII Zwiadowczego Dowództwa WOP płk. Stefana Sobczaka oceniający sytuację w pionie zwiadu WOP w pierwszym półroczu 1955 r.,„Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Narodowej” 2015, t. 8

Zadania i zasady funkcjonowania zwiadu Wojsk Ochrony Pogranicza……………….. 133

Grabowski Ł., Zasady współpracy Wojsk Ochrony Pogranicza i Komitetu do spraw Bez-pieczeństwa Publicznego w latach 1954-1956 w ujęciu oficera Zarządu II Zwiadow-czego WOP ppłk. Hipolita Sławińskiego, „Przegląd Archiwalny Instytutu Pamięci Na-rodowej” 2016, t. 9

Grabowski Ł., Maruszak M., Zarys struktur oraz zadania Zwiadu Wojsk Ochrony Pogra-nicza i Kontroli Ruchu Granicznego w latach 1945-1991, „Pamięć i Sprawiedliwość”2012, nr 11/2 (20)

Historyczno-prawna analiza struktur organów bezpieczeństwa państwa w Polsce Ludowej (1944-1990). Zbiór studiów, pod red. A. Jusupovicia i R. Leśkiewicza, Warszawa 2013 Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945-1989). Materiały pomocnicze

Biura Edukacji Publicznej IPN, pod red. K. Ruzikowskiego, Warszawa 2004

Kowalski L., Bezpieka pogranicza. Historia zwiadu WOP 1945-1990, Warszawa 2020

Kłodziński M., Wydział II Kaszubskiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza wobec „Soli-

darności” oraz opozycji antykomunistycznej (1980-1983), „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2013, nr 1 (11)

Leksykon bezpieki. Kadra kierownicza aparatu bezpieczeństwa (1944-1956), t. 1, red. W. Ba-giński, M. Dźwigał, Warszawa 2020

Musiał F., Podręcznik bezpieki. Teoria pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa w świetle wydawnictw resortowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL (1970-1989), Kra-ków 2007 (wyd. 1) oraz Kraków 2015 (wyd. 2)

Musiał F., Stan badań nad dziejami komunistycznego aparatu represji za lata 2000-2013, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2015, nr 1 (13)

Ochał A., Historia strażnicy WOP w Kanarach (1945-1947). Szabrownictwo, dezercje, morderstwa, Szczecin 2020

Osobowe środki pracy operacyjnej – zagadnienia źródłoznawcze, red. F. Musiał, Kraków 2013 Parus W., Zakres pracy operacyjnej zwiadu WOP na przełomie lat ’80 i ’90, [w:] Służby specjalne w systemie bezpieczeństwa państwa. Praktyczne aspekty bezpieczeństwa.

Edukacja dla bezpieczeństwa, t. 1, red. M. Ilnicki, A. Piotrowski, Poznań 2012 Parus W., Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza w strukturach służb specjalnych PRL, „Biu-

letyn Centralnego Ośrodka Szkolenia Straży Granicznej” 2013, nr 4

Wygoda J., Zwiad Wojsk Ochrony Pogranicza jako organ bezpieczeństwa państwa w rozumie-niu ustawy lustracyjnej, „Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944-1989” 2011, nr 1 (8-9)

Summary

Operational Tasks and rules of The Reconnaissance Border Defence Army based on secret collaborator’s case (nickname “Karol”)

The Reconnaissance of the Border Defence Army, which was the leading part of this formation is obligated to resist illegal migration and protect the country. Based on several norms which specifies the tasks of this formation, this article presents its actual duties which later have been evolved towards the Security Services and acheived the task

134                                                             Grzegorz Goryński

integretion with this service at early 80s. Instead of mainly taking care of the state border protection’s issues, the officers of reconnaissance WOP were using the secret collaborators for other purposes for example to fight with the catholic church, or against the NSZZ movement “Solidarność” and its activists and for another tasks of Security Service. It wouldnt be possible to understand the field and the mechanisms governing operation of this divi-sion in WOP structures or practical norms of the operational activities without describing the role of Zbigniew Pleskacz (one of many TW ‒ secret collaborators ‒ in Reconnaissance WOP’s plans). His and other secret collaborators action caused that the system of the public surveillance in PRL was improved to make sure the citizens were under control. TW “Karol” has provided many persuasive evidence that the public surveillance, which was led by Reconnaissance WOP, was an effective tool and was beyond competency of WOP protecting PRL’s boarders.